Khi một người bạn cũ đã lâu không liên lạc bỗng nhắn hỏi vay tiền, bạn hãy làm hai việc theo thứ tự: trước hết kiểm chắc đúng là người đó nhắn, rồi trả lời một lần, ngắn gọn và tử tế, rằng bạn không cho vay, kèm một lời hỏi thăm thật. Bạn không nợ người đó một khoản tiền chỉ vì từng ngồi chung bàn, nhưng một câu trả lời đàng hoàng thì vẫn nên có, vì người kia có thể đang kẹt thật.
Tình huống giả định: anh C ngồi cùng lớp với bạn hồi cấp ba, năm sáu năm nay chỉ thấy nhau qua vài lượt thả tim trên Facebook. Một tối thứ Ba, anh nhắn: "Ê lâu quá, dạo này sao rồi?" Bạn vui vẻ trả lời. Hai mươi phút sau: "Nói thật là mình đang kẹt quá, cho mình mượn năm triệu được không, hai tuần mình gửi lại." Phần dưới là cách đáp mà không thấy áy náy, và không làm người kia bẽ mặt.
Vì sao tin nhắn kiểu này làm người nhận khó xử
Cái khó của tin nhắn từ bạn cũ là nó đến cùng lúc với một chút vui. Bạn thấy tên quen, nhớ lại chuyện lớp, trả lời hào hứng, rồi bị đặt trước một yêu cầu. Cảm giác lúc đó thường là hụt hẫng, có khi hơi bực, kiểu "hoá ra nhắn hỏi thăm là để vay". Cảm giác ấy là thật và không có gì sai, nhưng đừng để nó lái câu trả lời.
Thử đứng ở phía anh C. Một người phải đi hỏi vay bạn học cũ thường đã hỏi hết những người gần hơn: anh em, đồng nghiệp, bạn thân hiện tại. Danh bạ chạy dần ra xa. Câu "dạo này sao rồi" không hẳn là màn dạo đầu tính toán; nhiều người không biết mở lời thế nào cho đỡ sượng, và một câu hỏi thăm là thứ duy nhất họ nghĩ ra. Họ biết khả năng bị từ chối rất cao, và đã chuẩn bị tinh thần cho điều đó.
Vì thế lời từ chối ở đây nhẹ hơn bạn tưởng. Giữa hai người không có ân tình gần, không có khoản nợ cũ, không có nhóm bạn chung đang theo dõi. Thứ duy nhất cần giữ là phép lịch sự: trả lời, không chế giễu, không đem chuyện đi kể. Làm được ba điều đó là bạn đã cư xử đúng với cả tình cũ lẫn với chính mình.
Trước khi trả lời: kiểm cho chắc đúng là người đó
Tài khoản cũ bỗng hỏi vay là kiểu tin nhắn kẻ gian hay dùng. Tài khoản mạng xã hội bị chiếm rồi nhắn hỏi vay cả danh bạ là chuyện xảy ra thường xuyên. Đừng chuyển gì và cũng đừng vội gửi lời từ chối dài khi chưa chắc người đang nhắn là ai.
Hỏi một câu chỉ người thật mới biết. Ví dụ: "Ông còn nhớ hồi lớp mười một tụi mình bị phạt trực nhật vì chuyện gì không?" Người thật trả lời ngay, có khi kèm tiếng cười. Kẻ gian thường lảng sang chuyện gấp.
Gọi lại bằng số điện thoại cũ nếu còn. Một cuộc gọi vài chục giây nghe giọng là đủ chắc. Nếu số cũ không liên lạc được, nhắn một người bạn chung hỏi số mới.
Nếu nghi tài khoản bị chiếm, báo cho người đó qua kênh khác. Một tin ngắn tới người thân của anh ấy, hoặc bình luận nhẹ trong nhóm lớp "tài khoản của C có vẻ đang bị người khác dùng, mọi người cẩn thận". Đó là cách giúp hữu ích nhất trong trường hợp này.
Khi đã chắc là người thật, mới chuyển sang câu trả lời. Bước kiểm này không phải để nghi ngờ bạn cũ, mà để lời từ chối, hay lời giúp, đến đúng người. Người thật cũng sẽ hiểu, vì ai cũng từng nghe chuyện bị mạo danh.
Mỗi kiểu mở lời, một cách đáp
Tin nhắn hỏi vay của người quen cũ thường rơi vào vài kiểu quen thuộc. Biết trước kiểu nào thì đáp nhẹ tay hơn:
| Người kia nhắn | Họ đang nghĩ gì | Đáp thế nào |
|---|---|---|
| "Lâu quá, dạo này sao rồi?" rồi mới hỏi vay. | Ngại mở lời thẳng, muốn hâm nóng lại chút tình cũ trước. | Trả lời câu hỏi thăm bình thường, đợi họ nói ý chính, đừng đoán trước rồi né. |
| Hỏi vay ngay câu đầu, xin lỗi vì đường đột. | Đã hết đường, muốn nhanh gọn, chấp nhận bị từ chối. | Đáp nhanh và ngắn, ghi nhận sự thẳng thắn của họ. |
| Kể hoàn cảnh rất dài, có con ốm, có nợ. | Mong lay động được bạn bằng câu chuyện. | Ghi nhận câu chuyện, không hỏi sâu thêm chi tiết, giữ câu từ chối rõ. |
| Nhắc kỷ niệm cũ: "hồi đó ông với mình thân nhất lớp". | Dựa vào tình cũ để mở cửa. | Đáp lại kỷ niệm bằng tình cảm thật, nhưng tách nó khỏi chuyện tiền. |
| Hẹn trả cụ thể, "hai tuần thôi". | Muốn chứng tỏ mình nghiêm túc. | Không bàn thời hạn, vì bàn thời hạn tức là đang cân nhắc cho vay. |
Chỗ hay vấp nhất là cột thứ ba của dòng cuối. Hỏi lại "hai tuần chắc không ông?" nghe có vẻ thận trọng, nhưng với người đang cần, đó là tín hiệu bạn sắp đồng ý. Nếu đã không muốn, đừng mở bất kỳ câu nào về điều kiện.
Câu mẫu để trả lời, từ mềm tới dứt khoát
Bạn chọn một câu, có thể ghép thêm lời hỏi thăm. Không cần lý do, nếu có thì phải là lý do thật:
- "Ông nhắn mình vui lắm, lâu quá rồi. Chuyện mượn tiền thì mình xin lỗi, mình không giúp được khoản đó. Mong ông sớm qua được đợt này."
- "Mình hiểu là ông phải nghĩ nhiều lắm mới nhắn. Nói thật là mình không cho ai vay tiền, nên lần này không giúp được ông. Có gì khác mình làm được thì ông cứ nói."
- Khi người kia đã kể hoàn cảnh dài: "Nghe chuyện nhà ông mình cũng lo. Mình không cho mượn được, nhưng mình mong mọi chuyện sớm ổn. Bé ốm thì ông giữ sức nhé."
- Khi họ nhắc kỷ niệm: "Mấy chuyện hồi đó mình vẫn nhớ, quý lắm. Nhưng tiền thì mình không cho mượn được ông ạ, mong ông đừng buồn."
- Dứt khoát, khi họ hỏi lại hôm sau: "Mình trả lời hôm qua rồi ông ạ, câu trả lời vẫn vậy. Chúc ông mọi sự suôn sẻ."
Để ý rằng không câu nào hứa "lúc khác", "khi nào có tiền". Những lời hứa đó tưởng nhẹ nhàng, thật ra để lại một khoản nợ lời, và người kia sẽ quay lại đòi đúng lời hứa ấy vào một tối khác.
Những điều không cần làm
Không cần giải thích tài chính nhà mình. Người cả nể hay kể dài về tiền nhà, tiền học, tiền trả góp, như để chứng minh mình không có. Càng kể nhiều càng mở chỗ cho người kia nói "vậy ông cho mình mượn một nửa thôi". Với bạn cũ đã lâu không gặp, càng không có lý do gì để mở sổ chi tiêu cho họ xem.
Không cần giảng. Câu kiểu "ông nên tính toán lại chi tiêu" hay "sao không vay ngân hàng" nghe như dạy đời từ một người đã nhiều năm không biết gì về cuộc sống của họ. Nếu bạn biết một kênh hỗ trợ chính thức thật sự hợp, như quỹ của chỗ làm, hội nhóm từ thiện ở địa phương, hãy gợi ý một lần như một thông tin, không như một bài học.
Không chặn, không xoá kết bạn, không chụp tin nhắn gửi vào nhóm lớp để kể. Chuyện người khác hỏi vay mình là chuyện kín. Ảnh chụp màn hình chuyền tay rất nhanh, và người bị đem ra kể sẽ mang nỗi xấu hổ đó rất lâu. Nếu bạn muốn hỏi ý ai đó, hỏi người thân trong nhà, không nêu tên.
Muốn giúp một chút mà không đưa tiền
Có những lần đọc xong câu chuyện, bạn thấy thương thật, nhưng vẫn không muốn đưa tiền cho một người đã năm năm không gặp. Hai cảm giác đó không mâu thuẫn. Bạn có thể giúp bằng những thứ không tạo ra khoản nợ: chia sẻ một thông tin việc làm hợp với nghề của anh C, giới thiệu một người quen đang cần tuyển, chỉ cách liên hệ hội phụ huynh hay quỹ hỗ trợ của nơi anh ấy làm việc nếu chuyện liên quan tới con ốm.
Khi đề nghị, nói cụ thể chứ đừng để lửng: "Tiền thì mình không giúp được, nhưng chỗ mình đang tuyển người làm kho, ông muốn thì mình gửi số chị phụ trách." Một đề nghị cụ thể cho thấy bạn nghĩ cho người kia thật, còn câu "có gì cần cứ nói" thường chỉ là phép lịch sự mà cả hai đều biết.
Nếu bạn quyết định đưa một khoản nhỏ, hãy coi đó là quà và nói rõ: "Mình gửi ông chút này mua đồ cho bé, không phải tiền mượn đâu, ông đừng trả." Ví dụ giả định là năm trăm nghìn thay vì năm triệu được hỏi. Đừng làm điều này vì áy náy; chỉ làm khi bạn thấy vui lòng, và khi khoản đó mất đi bạn cũng không tiếc.
Giữ lại chút tình cũ sau lời từ chối
Sau lời từ chối, phần lớn các cuộc trò chuyện kiểu này sẽ im. Đó là chuyện bình thường; người kia cần thời gian và còn phải xoay chỗ khác. Bạn không cần đuổi theo bằng những tin hỏi han dồn dập. Một tháng sau, nếu thấy anh ấy đăng điều gì đó, một lời chúc hay một bình luận vui là đủ để nói rằng cửa vẫn mở.
Nếu có buổi họp lớp, cứ đến và cư xử bình thường. Đừng tránh ngồi gần, đừng nhắc lại tin nhắn cũ, kể cả bằng một câu đùa. Nhiều người lo gặp lại sẽ ngượng, nhưng thực tế người hỏi vay thường mong chuyện đó được quên đi hơn ai hết, và họ sẽ biết ơn nếu bạn giúp nó trôi qua.
Còn nếu sau này người bạn cũ quay lại kể đã qua được đợt khó, hãy mừng thật lòng. Có những tình bạn cũ nối lại được chính từ một lần như thế, khi người kia thấy bạn đã từ chối mà vẫn tôn trọng họ.
Câu hỏi thường gặp
Bạn cũ lâu không liên lạc hỏi vay tiền có nên cho không?
Đó là quyết định của bạn, và từ chối là điều hoàn toàn bình thường. Khi đã lâu không gặp, bạn không biết hoàn cảnh hiện tại của người kia, nên nếu cho thì chỉ nên cho khoản bạn sẵn lòng mất. Nếu không muốn, một lời từ chối ngắn và tử tế là đủ.
Làm sao biết đúng là bạn cũ nhắn hay tài khoản bị chiếm?
Hỏi một câu chỉ người thật mới trả lời được, hoặc gọi lại bằng số điện thoại cũ để nghe giọng. Nếu người nhắn né câu hỏi, giục chuyển gấp hoặc không chịu gọi, hãy dừng lại và báo cho người thân của bạn ấy qua kênh khác.
Có cần nói lý do khi từ chối bạn cũ vay tiền không?
Không cần. Với người đã lâu không gặp, câu "mình không cho mượn được" đã đủ trọn vẹn. Nếu muốn nói lý do thì chọn lý do thật và ngắn, tránh kể chi tiết chuyện tiền bạc trong nhà.
Người kia hỏi lại lần hai thì nên làm gì?
Nhắc lại đúng câu trả lời cũ, giọng bình thản, không thêm lý do mới, kèm một lời chúc. Không mở lại chuyện thời hạn hay số tiền ít hơn, vì mỗi lần thương lượng làm lời từ chối yếu đi.
Có nên kể với nhóm bạn cũ chuyện bị hỏi vay?
Không nên. Chuyện hỏi vay là chuyện kín của người đang khó khăn, và một lời kể hay ảnh chụp tin nhắn có thể khiến họ xấu hổ rất lâu. Trường hợp duy nhất nên báo cho nhóm là khi bạn nghi tài khoản của người đó bị kẻ gian dùng.
Từ chối rồi gặp lại ở buổi họp lớp thì cư xử thế nào?
Cư xử như chưa có chuyện gì, chào hỏi, ngồi chung, nói chuyện bình thường. Không nhắc lại tin nhắn, kể cả bằng câu đùa. Người từng hỏi vay thường mong chuyện đó được quên đi, và họ sẽ quý bạn hơn nếu bạn để nó qua.