Muốn giữ lựa chọn ngành học hay công việc khi bố mẹ muốn khác, bạn cần nói với bố mẹ bằng thông tin chứ không bằng cảm xúc: ngành mình chọn học gì, ra trường làm gì, sống bằng gì, và nếu không hợp thì mình lùi về đâu. Nói một lần có chuẩn bị, nghe trọn nỗi lo của bố mẹ, nhận phần trách nhiệm về mình, và giữ quyết định bằng một câu ngắn lặp lại khi bị khuyên tiếp. Người lớn ít khi đổi ý vì con nói "con thích", nhưng hay mềm đi khi thấy con đã tính kỹ.
Hai tình huống giả định đi song song trong bài. Em D học lớp 12, muốn thi ngành thiết kế, còn bố mẹ muốn em thi sư phạm cho "ổn định, gần nhà". Anh E, 27 tuổi, đang làm ở một cơ quan đúng như bố mẹ muốn, định chuyển sang làm nghề tự do. Hai người khác tuổi, khác hoàn cảnh, nhưng cách thưa chuyện có nhiều điểm giống nhau.
Bố mẹ chọn ngành cho con vì đâu
Bố mẹ chọn ngành cho con thường dựa trên ba thứ: những nghề bố mẹ biết rõ, những người quen bố mẹ thấy thành đạt, và nỗi sợ con thất nghiệp. Ngành thiết kế, làm nội dung, làm nghề tự do là những thứ bố mẹ không nhìn thấy ai làm quanh mình, nên trong mắt bố mẹ nó mờ mịt. Còn nghề giáo, nghề y, làm cơ quan thì bố mẹ thấy người ta sống được, có lương đều, được nể.
Có những bố mẹ chọn ngành cho con vì muốn con làm điều mình từng không làm được. Có bố mẹ đã chuẩn bị sẵn một chỗ làm qua người quen và sợ phụ lòng người ta. Biết lý do nào đúng với nhà mình giúp bạn nói trúng: với nỗi sợ thất nghiệp thì cần thông tin, với giấc mơ dang dở của bố mẹ thì cần sự ghi nhận, với chỗ làm đã nhờ thì cần cách từ chối người quen cho khéo.
Chi tiết hay gặp: bố mẹ phản đối không phải vì ngành con chọn, mà vì lần đầu nghe nó từ miệng người khác, như cô giáo chủ nhiệm hay một người họ hàng. Bố mẹ thấy mình là người biết sau cùng, và phản đối một phần vì tự ái. Bố mẹ nên được nghe chuyện này từ chính bạn, trước bất kỳ ai.
Chuẩn bị trước khi nói: năm việc làm ở nhà
Buổi thưa chuyện thành hay không phụ thuộc phần lớn vào việc bạn chuẩn bị gì trước đó:
- Tìm hiểu kỹ ngành mình chọn: học những môn gì, mấy năm, ra trường người ta thường làm ở đâu. Hỏi một hai người đang làm nghề đó, ghi lại họ nói gì về khó khăn thật.
- Viết ra một kế hoạch ngắn trên một trang giấy: học ở đâu, chi phí ước tính ra sao (ví dụ giả định), mình tự lo được phần nào, và nếu sau một năm thấy không hợp thì làm gì.
- Với người đã đi làm như anh E: để dành trước một khoản đủ sống vài tháng, có sẵn một hai việc làm thử, để khi nói với bố mẹ không phải câu "con sẽ tìm việc sau".
- Nghĩ trước ba câu bố mẹ chắc chắn hỏi: ra trường làm gì, có ổn định không, sao không làm như anh chị. Chuẩn bị câu trả lời ngắn, có ví dụ cụ thể.
- Chọn lúc nói: không phải lúc bố mẹ vừa đi làm về mệt, không phải lúc có khách, càng không phải ngay trước hạn nộp hồ sơ. Nói sớm để bố mẹ có thời gian nghĩ.
Em D chuẩn bị bằng cách in sẵn chương trình học của hai trường, đánh dấu những môn em thấy mình làm được. Bố em không đọc hết, nhưng nhìn thấy con đã tìm hiểu kỹ thì giọng đã khác.
Câu nói mẫu cho học sinh và người đã đi làm
Em D mở lời với bố mẹ: "Bố mẹ ơi, con muốn xin bố mẹ nửa tiếng để kể về ngành con muốn thi. Con biết bố mẹ muốn con học sư phạm, con đã nghĩ kỹ cả hai." Câu này cho bố mẹ thấy con không làm ngược lại vì bướng.
Khi trình bày: "Ngành này học bốn năm, ra trường người ta làm ở công ty quảng cáo, nhà in, hoặc tự nhận việc. Con đã hỏi anh họ chị F, chị nói khó nhất là hai năm đầu, con chuẩn bị tinh thần rồi."
Khi bố mẹ nói "ngành đó bấp bênh": "Con hiểu bố mẹ lo con không có việc. Con xin bố mẹ cho con thử, con hứa học nghiêm túc. Nếu năm đầu con thấy không theo được, con sẽ ngồi bàn lại với bố mẹ."
Anh E nói với bố mẹ khi định nghỉ việc ở cơ quan: "Con đã làm ở đây năm năm, con biết bố mẹ tự hào. Con xin phép bố mẹ cho con chuyển hướng, con đã để dành đủ sống một năm và có sẵn vài việc đang làm thử."
Khi bị nhắc lại nhiều lần: "Mẹ ạ, chuyện này con quyết rồi. Con biết mẹ chưa yên tâm, con sẽ kể mẹ nghe công việc từng tháng."
Khi bố mẹ nói đã nhờ người xin việc sẵn: "Con cảm ơn bố đã lo cho con, con biết bố phải nhờ vả. Con xin bố cho con tự cảm ơn chú ấy, con sẽ nói rõ để chú không phiền lòng." Nhận phần khó về mình, đừng để bố phải đi từ chối thay.
Những câu làm hỏng buổi nói chuyện
Những câu này hay xuất hiện khi con nói bằng cảm xúc thay vì bằng chuẩn bị:
| Nói dở | Bố mẹ nghe thành | Nói được |
|---|---|---|
| "Ngành bố mẹ chọn chán lắm." | Con chê nghề của người lớn, có khi chính là nghề của bố mẹ | "Ngành đó tốt, nhưng con thấy mình hợp với ngành này hơn." |
| "Con thích thì con học." | Con chưa nghĩ tới chuyện sống bằng gì | "Con thích, và con đã tìm hiểu ra trường người ta làm gì." |
| "Bạn con ai cũng học ngành này." | Con chạy theo bạn bè | "Con đã hỏi người đang làm nghề, họ nói thế này…" |
| "Bố mẹ không cho thì con bỏ học." | Doạ dẫm, bố mẹ cứng rắn hơn | "Con xin bố mẹ cho con thử, không hợp con sẽ bàn lại." |
| Nộp hồ sơ lén, báo sau | Mất lòng tin, chuyện sau khó nói hơn | Nói trước, dù biết bố mẹ chưa đồng ý ngay |
Không cần chứng minh bố mẹ sai. Chỉ cần cho bố mẹ thấy con đã tính, con chịu trách nhiệm, và con vẫn muốn bố mẹ cùng theo dõi.
Khi bố mẹ muốn con nối nghề của nhà
Có một kiểu chọn nghề riêng: nhà có tiệm, có xưởng, có ruộng vườn hay một nghề truyền lại, và bố mẹ mong con về tiếp quản. Lời từ chối ở đây nặng hơn, vì bố mẹ không chỉ nghe "con không thích nghề này", mà nghe "công sức mấy chục năm của bố mẹ sẽ không ai giữ". Nói vội là chạm đúng chỗ đau nhất.
Hãy tách hai chuyện ra cho bố mẹ thấy. Con không theo nghề không có nghĩa là con coi thường nghề. "Con lớn lên nhờ cái tiệm này, con biết bố mẹ vất vả thế nào. Con không theo được, nhưng con muốn cùng bố mẹ tính xem sau này tiệm sẽ thế nào." Câu đó mở ra một cuộc bàn bạc thay vì một lời từ chối trống.
Sau đó, thật lòng cùng bố mẹ nghĩ cách: có anh chị em hay người thợ lâu năm nào muốn theo không, có thể thu nhỏ lại cho bố mẹ làm nhẹ đi không, con giúp được việc gì từ xa như sổ sách, bán hàng qua mạng, lo giấy tờ. Bố mẹ cần thấy cái nghề không bị bỏ rơi, và con vẫn đứng cạnh, chỉ ở một vị trí khác.
Điều không nên: hứa "vài năm nữa con về" để bố mẹ vui, trong khi trong lòng không có ý đó. Bố mẹ sẽ chờ, giữ tiệm cố, rồi tới lúc biết sự thật thì vừa mất thời gian vừa mất niềm tin.
Khi bố mẹ vẫn không đồng ý
Học sinh chưa tự lo được tiền học. Đây là hoàn cảnh khó nhất, vì bố mẹ đang đóng học phí. Hãy tìm điểm chung: có trường nào dạy ngành mình thích mà gần nhà, chi phí vừa sức như bố mẹ mong? Có cách nào học ngành bố mẹ chọn và học thêm thứ mình thích không? Một bước lùi nhỏ không có nghĩa là bỏ ước muốn, mà là mua thêm thời gian.
Nhờ một người bố mẹ tin nói chuyện cùng. Thầy cô chủ nhiệm, một người họ hàng có học, một người đang làm đúng nghề đó. Mời người đó ngồi cùng buổi nói chuyện, không phải để cãi thay mình mà để bố mẹ có thêm thông tin từ một người lớn.
Người đã đi làm, tự lo được tiền. Bạn có quyền tự quyết. Báo cho bố mẹ biết như một lời thưa chứ không phải xin phép, giữ giọng kính trọng. "Con thưa để bố mẹ biết, tháng sau con chuyển việc. Con biết bố mẹ chưa đồng ý, con vẫn mong bố mẹ ủng hộ con."
Đừng cắt liên lạc vì bị phản đối. Kể cả khi bố mẹ giận, vẫn gọi điện, vẫn về. Thời gian và kết quả công việc của bạn sẽ nói thay lời.
Sau khi đã chọn: kể cho bố mẹ nghe để bố mẹ yên lòng
Sau khi đã theo con đường mình chọn, đừng giấu những lúc khó khăn chỉ vì sợ bố mẹ nói "đã bảo mà". Kể cả chuyện vui lẫn chuyện vất vả, ở mức vừa phải. Bố mẹ thấy con thật thà thì tin con hơn, còn nếu chỉ nghe toàn tin tốt, bố mẹ lại nghĩ con đang giấu.
Mời bố mẹ nhìn thấy thành quả cụ thể: một sản phẩm con làm, một khoản tiền con tự kiếm để mua biếu mẹ cái áo, một buổi bảo vệ đồ án. Người lớn tin vào thứ nhìn thấy được. Em D khi năm hai đã mời bố mẹ lên xem buổi trưng bày của lớp, bố em đứng rất lâu trước bức tranh của con, về nhà kể với cả xóm.
Và nếu sau một thời gian bạn thấy mình chọn chưa đúng, hãy nói thật với bố mẹ và bàn lại. Đổi ý vì mình đã thử và thấy không hợp là chuyện của người trưởng thành, không phải là thua. Bố mẹ sẽ nhớ con đã giữ đúng lời hứa bàn lại, và đó là thứ quý hơn chuyện ai đúng ai sai.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ ép chọn ngành thì học sinh lớp 12 nên làm gì?
Tìm hiểu kỹ ngành mình muốn, chuẩn bị một kế hoạch ngắn, chọn lúc thong thả để thưa chuyện, và nhờ thầy cô hoặc người làm nghề đó nói thêm. Nếu bố mẹ vẫn chưa đồng ý, tìm điểm chung như trường gần nhà hoặc học thêm song song.
Đã đi làm rồi có cần xin phép bố mẹ khi đổi việc không?
Người đã tự lo được cuộc sống có quyền tự quyết công việc của mình. Nên thưa với bố mẹ trước như một lời báo kính trọng, nói rõ kế hoạch và khoản dự phòng, nhưng không nhất thiết phải chờ bố mẹ đồng ý.
Bố mẹ đã nhờ người xin việc cho mình thì từ chối thế nào?
Cảm ơn bố mẹ vì đã lo, rồi xin được tự nói với người đã giúp. Gặp hoặc gọi người đó, cảm ơn và nói rõ mình chọn hướng khác. Như vậy bố mẹ không phải đi từ chối thay và không mất mặt với người quen.
Có nên nộp hồ sơ ngành mình thích mà không cho bố mẹ biết không?
Không nên. Làm lén thì khi bố mẹ biết sẽ mất lòng tin, và những chuyện sau khó nói hơn. Hãy nói trước, dù biết bố mẹ chưa đồng ý ngay, rồi kiên nhẫn trình bày thêm.
Làm sao để bố mẹ yên tâm với ngành nghề ít người biết?
Cho bố mẹ thông tin cụ thể: học gì, người ra trường làm ở đâu, một người thật đang sống bằng nghề đó. Sau khi học hay làm, mời bố mẹ xem thành quả bằng mắt. Người lớn tin vào thứ nhìn thấy hơn lời giải thích.
Nếu chọn ngành sai thì có nên quay lại theo ý bố mẹ không?
Nếu đã thử nghiêm túc và thấy không hợp, đổi hướng là chuyện bình thường. Hãy bàn lại với bố mẹ thật lòng. Có khi hướng mới không phải ngành bố mẹ chọn ban đầu, mà là một lựa chọn thứ ba hợp với cả hai phía.