Ở nhà đông người mà không có phòng riêng, bạn vẫn xin được giờ riêng bằng cách nói ra một nhu cầu cụ thể (ví dụ nửa tiếng yên tĩnh sau giờ làm, một ngăn tủ không ai đụng), đổi lại bằng việc có mặt đầy đủ ở những giờ chung của cả nhà. Người lớn trong nhà thường không phản đối giờ riêng; điều họ sợ là con cháu xa cách. Cho họ thấy mình vẫn gần gũi, chỉ cần một khoảng nhỏ để nghỉ, là chuyện dễ thành.
Tình huống giả định: anh B hai mươi tám tuổi, nhà ống ba tầng, ở cùng bố mẹ, vợ chồng anh trai và hai cháu nhỏ. Phòng anh B ban ngày là chỗ cháu học bài, tủ của anh chứa luôn chăn màn cả nhà. Đi làm về anh chỉ muốn nằm im nửa tiếng, nhưng cháu chạy vào, mẹ gọi ra xem phim, chị dâu vào lấy chăn. Anh hơi cáu một lần, từ đó cả nhà nói "dạo này chú B khó tính". Phần dưới là cách nói để giữ được khoảng riêng mà không mang tiếng xa cách.
Vì sao nhà đông người khó có chỗ riêng, và mỗi người đang nghĩ gì
Trong nhà đông người, mọi khoảng trống đều được dùng chung. Phòng khách là phòng ăn, phòng ngủ của người này là kho của người khác, cái bàn duy nhất có đèn sáng là chỗ cháu học. Không ai có ý lấn ai, chỉ là không có đủ chỗ cho mỗi người một góc. Lâu dần, cả nhà quen với việc ai cũng vào phòng ai, cửa lúc nào cũng mở.
Với bố mẹ và người lớn tuổi, cả nhà quây quần là điều đáng quý. Một người con đi làm về vào phòng nằm một mình, đóng cửa, không ra ngồi cùng, trong mắt họ là dấu hiệu buồn, giận hoặc có chuyện. Họ gọi ra xem tivi không phải để làm phiền, mà để chắc con ổn. Còn cháu nhỏ thì đơn giản thấy chú về là vui, chạy vào chơi.
Ở phía người cần riêng tư, sau tám chín tiếng làm việc, nói chuyện với khách, ngồi họp, cơ thể cần một khoảng yên để nạp lại. Không có khoảng đó, người ta dễ cáu với chính người mình thương, rồi lại áy náy. Chi tiết hay gặp: người cần yên tĩnh thường không nói ra, chỉ ở lại công ty muộn hơn, ngồi quán nước đầu ngõ, hoặc ngồi trong xe ngoài cổng thêm mười lăm phút trước khi vào nhà. Đó là dấu hiệu nên nói chuyện, không phải nên chịu tiếp.
Ba thứ riêng nên xin, và xin cụ thể đến mức nào
Giờ riêng. Một khoảng ngắn, cố định, cả nhà nhớ được. Ví dụ nửa tiếng sau khi đi làm về, hoặc một tiếng tối thứ bảy. Xin "để con yên một chút" thì không ai biết một chút là bao lâu, nên lần nào cũng bị gọi.
Chỗ riêng. Không có phòng riêng thì xin một góc: cái giường của mình không ai ngồi lên khi mình nằm, một ngăn bàn, một ngăn tủ có đồ của riêng mình. Nhà chật thì xin một góc ban công lúc chiều tối cũng được.
Đồ riêng. Những món không ai tự ý lấy: sạc điện thoại, tai nghe, mỹ phẩm, giấy tờ, đồ làm việc. Đồ chung thì cứ để chung, chỉ đánh dấu vài thứ thật sự cần.
Xin ít mà rõ, hơn là xin nhiều mà mơ hồ. Người lớn dễ nhận lời một điều cụ thể như "nửa tiếng sau giờ làm" hơn là một nguyên tắc lớn như "con cần không gian riêng". Xin được một điều, giữ ổn vài tuần, rồi mới xin thêm nếu cần.
Những gì không nên xin. Không xin cả nhà đổi nếp sinh hoạt vì mình, như tắt tivi sớm hay không cho cháu chơi trong nhà. Đó là chuyện chung, cần bàn cả nhà chứ không phải chuyện riêng của một người.
Đề nghị trong bữa cơm: các bước
Bữa cơm tối, khi mọi người đang vui vẻ, là lúc hợp để nói. Chuẩn bị trước điều mình xin, nói ngắn:
- Nói với bố hoặc mẹ trước, riêng, một hai ngày trước bữa cơm. Người lớn nhất nhà đồng ý trước thì khi nói chung không ai phản đối.
- Trong bữa cơm, mở lời bằng việc nhận cái cáu hôm trước của mình, nếu có. Một câu là đủ.
- Nói điều mình xin, cụ thể: mấy giờ, bao lâu, chỗ nào.
- Nói ngay điều mình đổi lại: ra ăn cơm đầy đủ, xem phim cùng mẹ sau giờ nghỉ, cuối tuần đưa cháu đi chơi.
- Đề nghị cách báo hiệu: kéo rèm, đóng cửa khép hờ, hay đeo tai nghe nghĩa là đang nghỉ, ai cần gì gấp thì vẫn gọi.
- Hỏi lại cả nhà có ai cũng cần giờ riêng không. Nhiều khi chị dâu, mẹ cũng muốn mà chưa ai nói.
Câu hỏi cuối thường làm không khí thay đổi hẳn. Khi giờ riêng không còn là chuyện của một người khó tính mà thành nếp chung cả nhà cùng có, không ai thấy bị đẩy ra nữa.
Câu nói mẫu, từ nhẹ tới dứt khoát
Xưng hô đổi theo nhà mình. Giọng nhẹ, nói như kể chuyện bình thường:
- Nói riêng với mẹ trước: "Mẹ ơi, dạo này con đi làm về mệt quá nên hay cáu, con xin lỗi mẹ. Con muốn xin nửa tiếng nằm nghỉ trong phòng sau khi về, xong con ra ăn cơm với cả nhà."
- Nói trong bữa cơm: "Cả nhà ơi, từ giờ chú về thì cho chú nằm nghỉ nửa tiếng nhé, kéo rèm là chú đang nghỉ. Xong chú ra chơi với hai đứa."
- Nói với cháu nhỏ: "Rèm kéo là chú đang nghỉ, con chờ chú một chút. Rèm mở thì con vào chơi thoải mái." Trẻ con nhớ tín hiệu nhìn thấy được nhanh hơn nhớ giờ.
- Nói với chị dâu về tủ đồ: "Chị ơi, ngăn trên tủ là đồ của em, chăn màn em dọn hết xuống ngăn dưới rồi, chị lấy ở dưới cho tiện nhé."
- Khi bị gọi ra lúc đang nghỉ: "Mẹ ơi con nghỉ thêm mười phút, xong con ra xem phim với mẹ." Nói kèm giờ cụ thể để mẹ biết con vẫn ra.
- Khi bị nói "khó tính", "xa cách": "Con không giận ai đâu, con chỉ cần nghỉ một chút cho đỡ mệt. Mẹ thấy con vẫn ăn cơm, vẫn chơi với cháu mà."
Câu nào cũng có hai phần: điều mình cần và điều mình vẫn dành cho cả nhà. Thiếu phần sau, người lớn chỉ nghe thấy phần con muốn tránh mặt.
Nói dở và nói được khi xin chỗ riêng
Người cần riêng tư thường chịu lâu rồi bùng một lần, và câu bùng ra ấy là câu cả nhà nhớ.
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Nhà này không có chỗ nào để thở." | "Con xin nửa tiếng nằm nghỉ sau khi đi làm về." |
| "Đừng ai vào phòng con nữa." | "Rèm kéo là con đang nghỉ, rèm mở thì cứ vào." |
| Đóng sầm cửa, không giải thích | Nói một câu "con nghỉ chút rồi ra" trước khi vào phòng |
| "Sao cứ lấy đồ của con thế?" | "Ngăn trên là đồ của em, đồ chung em để ngăn dưới rồi." |
| Than với bạn bè, đồng nghiệp về nhà mình | Nói thẳng với người trong nhà, riêng, lúc vui vẻ |
Câu "đừng ai vào phòng con" đóng cửa với cả nhà, kể cả người mình thương. Câu có tín hiệu rèm kéo, rèm mở thì vẫn để cửa mở ở phần lớn thời gian, chỉ đóng một khoảng ngắn. Người lớn nhận câu thứ hai dễ hơn nhiều, vì nó không lấy đi thứ gì của họ. Còn chuyện than với bạn bè về nhà mình, nghe thì vô hại, nhưng bạn bè không đổi được gì trong nhà, chỉ có người trong nhà mới đổi được.
Khi cháu nhỏ, ông bà chưa quen với thoả thuận
Tuần đầu, gần như chắc rằng cháu vẫn chạy vào lúc rèm kéo, bà vẫn gọi ra ăn hoa quả. Đó không phải là phớt lờ, mà là nếp cũ của cả chục năm. Mỗi lần như vậy, nhắc bằng đúng một câu, giọng vui: "Rèm kéo mà con, con chờ chú năm phút nhé." Rồi ra đúng năm phút, để cháu thấy chú giữ lời.
Với ông bà, đừng nhắc bằng lời quá nhiều. Người lớn tuổi bị cháu nhắc hoài dễ tủi. Thay vào đó, nhờ bố mẹ mình nói giúp một lần, và mình chủ động ra ngồi với ông bà sau giờ nghỉ. Ông bà thấy cháu vẫn ra đều đặn thì tự gọi ít đi.
Nếu sau vài tuần vẫn không ai giữ được, có thể giờ mình chọn chưa hợp với nhịp nhà. Ví dụ giờ mình về đúng giờ cả nhà ăn cơm, nên nửa tiếng nghỉ làm mọi người phải chờ. Đổi sang nghỉ sau bữa cơm, hoặc tắm xong mới nghỉ, có khi giải quyết được ngay. Thoả thuận trong nhà đông người cần linh hoạt, vì không ai sống một mình trong nhà đó. Chịu đổi giờ của mình cho hợp nhịp chung cũng là cách cho cả nhà thấy mình không đòi hỏi, chỉ đang tìm một chỗ vừa cho tất cả.
Giữ quan hệ: đổi giờ riêng bằng giờ chung
Giờ riêng dễ được tôn trọng khi giờ chung được giữ. Ra ăn cơm đầy đủ, ngồi xem phim với mẹ một tập, cuối tuần đưa cháu ra công viên, giúp anh trai sửa cái quạt. Những việc nhỏ này cho cả nhà thấy nửa tiếng nằm nghỉ không phải là rút lui khỏi gia đình.
Thỉnh thoảng hỏi lại người khác trong nhà xem họ có cần giờ riêng không, và giữ cho họ như họ giữ cho mình. Chị dâu cần một buổi chiều chủ nhật đi cà phê với bạn, mình trông cháu giúp. Mẹ muốn ngủ trưa yên, mình bảo cháu chơi nhỏ tiếng. Khi riêng tư thành chuyện cả nhà cùng giữ cho nhau, không ai còn thấy ai khó tính.
Về lâu dài, nếu nhà có điều kiện sắp xếp lại, như chuyển chỗ học của cháu ra phòng khách, dọn một góc ban công thành chỗ ngồi, hãy đề nghị trong một bữa cơm cuối tuần và góp tay làm. Đề nghị đi kèm công sức của mình bao giờ cũng dễ được nhận hơn đề nghị suông.
Câu hỏi thường gặp
Không có phòng riêng thì xin thời gian riêng thế nào?
Xin một khoảng ngắn, cố định, như nửa tiếng sau giờ làm, kèm một tín hiệu dễ nhìn như kéo rèm hay khép cửa. Nói rõ điều mình vẫn dành cho cả nhà, như ra ăn cơm đầy đủ, để người lớn không nghĩ mình đang tránh mặt.
Muốn ở một mình mà bị nói là khó tính thì đáp sao?
Nói nhẹ rằng mình không giận ai, chỉ cần nghỉ một chút cho đỡ mệt, và chỉ ra những lúc mình vẫn ở cùng cả nhà. Sau đó giữ đều giờ chung, người lớn thấy bằng mắt thì tự thôi nói.
Cháu nhỏ cứ chạy vào phòng lúc mình đang nghỉ thì làm sao?
Dùng tín hiệu trẻ nhìn thấy được, như rèm kéo hay cửa khép, và nhắc bằng một câu vui có kèm số phút. Quan trọng là ra đúng giờ đã hứa để trẻ tin, lần sau trẻ sẽ chờ.
Có nên khoá cửa phòng khi ở chung nhà đông người không?
Khoá cửa thường làm người lớn lo và thấy bị đẩy ra, nhất là khi trước đây cửa luôn mở. Nên thử tín hiệu khép cửa hoặc kéo rèm trước. Chỉ khoá khi thay đồ hay có việc thật sự riêng, và nói rõ với cả nhà.
Người khác trong nhà hay lấy đồ của mình thì nói sao?
Dọn đồ chung ra một chỗ cho mọi người dễ lấy, rồi nói rõ ngăn nào là đồ riêng của mình. Nói nhẹ, kèm chỉ chỗ lấy đồ chung, người kia sẽ thấy được giúp chứ không thấy bị trách.