Khi mới quen, nên tránh bốn nhóm câu hỏi: tuổi đi kèm "đã có gia đình chưa", thu nhập và tiền nong, chuyện con cái hoặc sinh nở, và nhận xét về cân nặng, ngoại hình. Thay vào đó hỏi về việc người kia đang làm, chỗ họ ở, món họ thích; còn khi chính bạn bị hỏi, đáp một câu ngắn, cười nhẹ, rồi chuyển chủ đề bằng một câu hỏi ngược lại. Người hỏi phần lớn không có ý soi mói, họ chỉ đang tìm chỗ để bắt chuyện và dùng đúng những câu mà bố mẹ, hàng xóm vẫn hỏi nhau mấy chục năm.
Bài này đi theo một bữa trưa giả định ở căng tin công ty: chị A mới vào phòng kế toán được ba ngày, ngồi cùng bàn với bốn đồng nghiệp. Chưa hết bát canh, chị đã được hỏi sinh năm bao nhiêu, lương thử việc thế nào, sao chưa lấy chồng. Phần dưới là vì sao những câu đó khó trả lời, hỏi gì thay, và chị A nên đáp ra sao để vừa giữ chuyện riêng vừa không bị coi là "khó gần".
Vì sao người ta hỏi tuổi, hỏi lương ngay buổi đầu
Trong tiếng Việt, muốn xưng hô cho đúng thì phải biết ai lớn ai nhỏ. Câu "em sinh năm bao nhiêu" nhiều khi chỉ để biết gọi "chị" hay "em", không hơn. Rắc rối nằm ở câu đi liền sau: "Ba mốt rồi à, thế có người yêu chưa?", "Đã lập gia đình chưa?". Từ chuyện xưng hô, câu chuyện trượt sang chuyện đời tư chỉ trong một nhịp, mà người được hỏi không có cơ hội chuẩn bị.
Câu hỏi lương cũng có gốc của nó. Người lớn tuổi hơn hỏi lương thường để xem nghề đó "có sống được không", có khi để so với con cháu nhà mình. Đồng nghiệp ngang tuổi hỏi lương vì muốn biết mình đang được trả hợp lý chưa. Họ không thấy câu đó nặng, vì ở quê, ở xóm, người ta vẫn hỏi nhau "lúa năm nay được mấy tạ" như chuyện thường.
Cái khác là với người mới quen, bạn không biết họ đang mang chuyện gì. Một câu "có con chưa" có thể rơi đúng vào người vừa mất một lần mang thai. Câu "sao gầy thế" có thể rơi vào người đang điều trị bệnh. Câu "lương bao nhiêu" có thể rơi vào người vừa bị giảm lương mà chưa dám nói với gia đình. Người hỏi không có lỗi vì không biết, nhưng chính vì không biết nên tránh hỏi là cách an toàn nhất. Thử để ý sẽ thấy: người được hỏi trúng chỗ đau thường không giận ra mặt, họ chỉ cười nhạt, cúi xuống bát cơm, và từ hôm đó ngồi bàn khác.
Bốn nhóm câu hỏi dễ chạm chỗ đau
Tuổi đi kèm chuyện cưới xin. Hỏi tuổi để xưng hô là bình thường, nhất là khi bạn hỏi kèm lý do: "Em hỏi tuổi để gọi cho đúng nhé". Câu cần tránh là câu thứ hai, kiểu "thế sắp cưới chưa", "lớn rồi đấy". Người không cưới, chưa cưới, hay vừa đổ vỡ đều phải nghe nó nhiều lần trong một tháng, và mỗi lần đều phải tìm một câu đáp.
Thu nhập, giá nhà, tiền nợ. Lương, tiền thuê nhà, căn hộ mua bao nhiêu, xe trả góp hay trả thẳng. Với người mới quen, những con số này gắn với cảm giác bị đánh giá. Người lương thấp thấy ngại, người lương cao cũng ngại vì sợ bị nghĩ là khoe.
Con cái và sinh nở. "Có mấy cháu rồi?", "Sao chưa sinh thêm?", "Con trai hay con gái?". Đằng sau có thể là chuyện hiếm muộn, sảy thai, con đang ốm, hoặc lựa chọn không sinh. Không ai muốn kể những chuyện đó bên bàn ăn với người mới gặp ba ngày.
Ngoại hình và sức khoẻ. "Dạo này béo lên nhỉ", "Sao da sạm thế", "Mắt bị làm sao à". Người hỏi tưởng là quan tâm, người nghe thấy mình đang bị soi. Trừ khi người kia tự nhắc đến, chuyện cơ thể của họ không phải đề tài bắt chuyện.
Một câu kiểm tra nhanh trước khi hỏi. Tự hỏi: nếu người kia trả lời câu khó nghe nhất có thể, mình có biết nói gì tiếp không? Ví dụ hỏi "có con chưa" mà họ đáp "chị mất một bé năm ngoái", bạn sẽ nói gì? Không biết thì đừng hỏi câu đó lúc này.
Hỏi gì thay để câu chuyện vẫn chạy
Người ta hỏi tuổi, hỏi lương phần lớn vì không nghĩ ra câu khác. Có sẵn vài câu thay thế trong đầu là đủ để bữa trưa vẫn vui:
| Câu hay hỏi | Câu thay mà vẫn thân |
|---|---|
| "Em bao nhiêu tuổi, có người yêu chưa?" | "Em hỏi tuổi để xưng hô cho đúng nhé, chị sinh năm nào ạ?" rồi dừng ở đó |
| "Lương ở đây được bao nhiêu?" | "Trước khi vào đây chị làm mảng gì? Việc bên này có giống không?" |
| "Có mấy cháu rồi?" | "Cuối tuần chị hay làm gì cho đỡ mệt?" |
| "Nhà mua hay thuê?" | "Chị ở gần đây không, đi làm có tiện không?" |
| "Sao dạo này gầy thế?" | Không hỏi. Nếu thật lòng lo, nhắn riêng: "Dạo này chị ổn không?" |
Để ý cột bên phải: câu nào cũng cho người kia quyền chọn kể nhiều hay ít. Hỏi "cuối tuần làm gì", người có con sẽ tự kể chuyện con, người chưa có thì kể chuyện đi bơi. Bạn vẫn biết thêm về họ, chỉ là theo nhịp họ muốn. Nếu người kia tự nói "nhà chị có hai đứa", lúc đó hỏi tiếp về con là hoàn toàn tự nhiên.
Khi chính bạn bị hỏi: câu đáp từ mềm tới dứt khoát
Chị A không cần kể, cũng không cần giảng cho cả bàn nghe về phép lịch sự. Một câu ngắn, giọng vui, rồi đổi chủ đề là xong. Chọn mức hợp với người hỏi:
- Đáp nửa vời rồi hỏi lại: "Dạ em ba mốt rồi chị. Mà chị vào phòng mình lâu chưa ạ?"
- Đáp bằng một câu đùa nhẹ: "Lương thì đủ ăn trưa căng tin mỗi ngày chị ạ. Món canh hôm nay ngon nhỉ."
- Nói thẳng nhưng mềm: "Chuyện con cái nhà em hơi dài, để hôm nào thân hơn em kể chị nghe nhé."
- Với người lớn tuổi hỏi dồn: "Dạ cô ơi, chuyện cưới xin cháu tự lo được ạ. Cô kể cháu nghe hồi cô mới đi làm đi."
- Khi bị hỏi lần thứ hai, thứ ba: "Chuyện này em giữ riêng chị ạ, không có gì đâu. Mình nói chuyện khác nhé."
- Khi có người cố tình gặng trước đám đông: "Em không muốn nói chuyện này ở đây anh ạ." Nói chậm, không cười, rồi quay sang người khác.
Chi tiết nhỏ mà người từng trải hay dùng: luôn có sẵn một câu hỏi ngược lại về người kia. Người ta hỏi vì muốn trò chuyện, bạn trao lại cho họ cơ hội kể chuyện của chính họ thì cuộc trò chuyện không bị hẫng. Điều không cần làm là nói dối ("em có người yêu rồi" khi chưa có), vì một câu dối sinh ra mười câu hỏi tiếp theo, và lần sau bạn phải nhớ mình đã bịa gì.
Lỡ hỏi rồi mới thấy người kia khựng lại
Ai cũng có lúc lỡ miệng. Dấu hiệu dễ thấy: người kia im một hai giây, cười gượng, trả lời cụt "dạ chưa" hoặc nhìn xuống bàn. Lúc đó đừng hỏi thêm câu nữa để "gỡ", kiểu "sao thế, có chuyện gì à". Câu gỡ đó còn ép họ kể nhiều hơn.
Cách gọn nhất là nhận nhẹ và lùi: "À, chị hỏi hơi nhiều, em đừng để ý nhé." Rồi chuyển hẳn sang chuyện khác, tốt nhất là chuyện chung trước mặt: món ăn, công việc chiều nay, tin ở toà nhà. Nếu trong bàn có người khác cứ tiếp tục hỏi, bạn là người kéo câu chuyện đi: "Thôi chuyện riêng để em ấy tự kể, mà chiều nay ai đi họp với phòng kinh doanh?"
Nếu sau bữa trưa bạn vẫn thấy áy náy, một tin nhắn ngắn là đủ: "Lúc trưa chị hỏi vô ý quá, nếu làm em khó xử thì chị xin lỗi nhé." Không cần giải thích vì sao mình hỏi, không cần nói "chị chỉ quan tâm thôi". Người nhận thường trả lời "dạ không sao chị", và lần sau gặp nhau họ sẽ thoải mái với bạn hơn những người làm như chưa có gì.
Có một kiểu lỡ khác: bạn hỏi bình thường, người kia trả lời thoải mái, nhưng người thứ ba trong bàn hỏi tiếp sâu hơn. Ở đây bạn cũng góp một phần vì đã mở cửa. Cứ chủ động đóng cửa lại bằng một câu chuyển đề như trên.
Giữ không khí sau một câu từ chối trả lời
Người mới vào hay sợ: mình không trả lời thì bị coi là kiêu. Thực tế ở hầu hết chỗ làm, người ta nhớ bạn có vui vẻ, có giúp việc, có chào hỏi hay không, chứ ít ai nhớ bạn từng không nói lương. Một câu từ chối nhẹ nhàng, đi kèm thái độ cởi mở ở chuyện khác, không làm bạn mất điểm.
Hôm sau, chị A chủ động ngồi lại cùng bàn đó, hỏi chuyện người đã hỏi mình hôm trước: "Hôm qua chị kể dở chuyện con chị thi vào lớp sáu, kết quả sao rồi chị?" Người kia thấy bạn không để bụng, và quan trọng hơn, thấy bạn có quan tâm tới họ. Đó là cách tốt nhất để lần sau họ không cần hỏi tuổi, hỏi lương mới bắt được chuyện với bạn.
Khi đã thân hơn, nếu bạn muốn kể thì cứ kể, đó là lựa chọn của bạn. Giữ chuyện riêng lúc mới quen không có nghĩa là mãi mãi đóng cửa. Nó chỉ có nghĩa là bạn chọn thời điểm. Còn khi bạn là người cũ trong phòng, đón một người mới, hãy là người đầu tiên hỏi họ "Em quen đường về chưa, có cần chỉ chỗ gửi xe không?" thay vì "Em có người yêu chưa?". Người mới sẽ nhớ câu đó rất lâu.
Một điều cuối cho người hay được hỏi: bạn không phải giữ lại câu hỏi đó trong lòng suốt buổi chiều. Người hỏi thường đã quên ngay khi chuyển sang chuyện khác. Nếu câu hỏi chạm đúng chỗ đang đau, cho mình vài phút yên, uống cốc nước, rồi quay lại việc. Chuyện riêng của bạn vẫn là của bạn, dù hôm nay có bao nhiêu người tò mò về nó.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi tuổi để xưng hô có bị coi là bất lịch sự không?
Không, hỏi tuổi để biết gọi anh, chị hay em là chuyện bình thường trong tiếng Việt. Nên nói rõ lý do, ví dụ "em hỏi để xưng hô cho đúng", rồi dừng ở đó, không nối sang chuyện cưới xin hay con cái.
Bị đồng nghiệp hỏi lương thì trả lời sao cho khéo?
Bạn đáp một câu chung chung kèm nụ cười, ví dụ "cũng đủ sống chị ạ, mỗi người mỗi kiểu", rồi hỏi sang chuyện công việc. Ở nhiều chỗ làm, lương còn là thông tin công ty dặn giữ riêng, nên bạn không cần thấy có lỗi khi không nói con số.
Người lớn tuổi hỏi chuyện con cái liên tục thì phải làm sao?
Đáp ngắn, giọng kính trọng, rồi mời họ kể chuyện của họ, vì người lớn tuổi thường hỏi để có cớ trò chuyện. Nếu họ hỏi lại nhiều lần, nói rõ một lần: "Chuyện này cháu xin phép giữ riêng cô ạ", giọng nhẹ, không giận.
Không trả lời câu hỏi riêng có làm mình bị ghét ở chỗ làm mới không?
Hiếm khi, nếu bạn từ chối nhẹ nhàng và vẫn cởi mở ở những chuyện khác. Người ta đánh giá bạn qua cách chào hỏi, giúp việc, ăn trưa cùng nhau hơn là qua việc bạn có kể lương hay chuyện cưới xin hay không.
Lỡ hỏi một câu khiến người mới quen buồn thì nên làm gì?
Dừng hỏi ngay, nói một câu nhận nhẹ như "chị hỏi nhiều quá, em đừng để ý" rồi chuyển sang chuyện chung. Nếu vẫn áy náy, nhắn riêng một câu xin lỗi ngắn, không giải thích dài, không hỏi lại chuyện đó.
Có nên nói dối cho xong khi bị hỏi chuyện riêng không?
Không nên, vì một câu nói dối thường kéo theo nhiều câu hỏi tiếp và bạn phải nhớ mình đã nói gì. Một câu "chuyện này em giữ riêng" vừa thật vừa đủ, người hỏi hiểu và thường thôi không hỏi nữa.