Một câu đùa về giọng quê hay món quê của người khác còn vui khi người được đùa cũng cười thật và đùa lại được; nó đã chạm khi người kia phải lặp lại câu nói cho cả nhóm cười, bị gọi bằng tên quê thay cho tên thật, hoặc món ăn nhà họ bị gọi là "kinh". Người bị đùa nên nói lại một lần, ngắn và rõ, lúc ít người; người lỡ đùa thì dừng ngay và không giải thích "chỉ đùa thôi mà". Phần lớn những câu đùa này không xuất phát từ ác ý, mà từ thói quen thấy lạ là bật cười.
Ví dụ giả định trong bài: anh B chuyển từ một tỉnh xa lên thành phố làm kỹ thuật, nói giọng quê rõ. Ở phòng, có người hay bảo "B nói lại câu đó đi", rồi cả nhóm cười. Ở chợ gần nhà trọ, cô bán rau nhại lại chữ anh vừa nói. Phần dưới phân biệt câu đùa nào ổn, câu nào nên dừng, câu nói mẫu cho cả hai phía, và cách giữ vui sau khi đã nói thẳng.
Vì sao người ta hay đùa giọng quê, món quê
Giọng nói lạ tai là thứ dễ gây cười nhất với người chưa quen, giống như trẻ con nghe một từ mới thì nhắc lại cho vui. Người đùa thường thấy đó là cách làm thân: gọi "ông quê", "cô nàng miền biển" nghe như một biệt danh dễ thương. Món ăn cũng vậy, thấy đồng nghiệp mang hộp cơm có mắm, có món lạ mùi, người ta buột miệng "ăn gì mà mùi thế".
Vấn đề là người được đùa nghe câu đó không chỉ một lần. Anh B nghe "nói lại đi" ở phòng, nghe nhại giọng ở chợ, nghe hỏi "quê ở đấy có điện chưa" ở bữa liên hoan. Mỗi người đùa một câu, nhưng anh nhận cả trăm câu. Đến một lúc, anh bắt đầu nói ít đi trong cuộc họp, vì sợ câu góp ý nghiêm túc của mình thành tiếng cười.
Đó là chỗ người đùa ít thấy: một giọng nói bị đem ra cười thường xuyên làm người ta ngại lên tiếng, chứ không chỉ buồn một lúc. Có người còn cố đổi giọng, nói chậm, nói nhỏ, và mệt hơn hẳn khi làm việc. Hiểu điều này không phải để cấm mọi câu đùa, mà để biết đùa ở mức nào thì cả hai cùng vui.
Câu đùa nào còn vui, câu nào đã chạm
Không có danh sách cứng, nhưng có vài dấu hiệu khá rõ để tự kiểm:
| Còn vui khi | Đã chạm khi |
|---|---|
| Người kia tự kể chuyện giọng quê của mình trước | Người khác lấy giọng họ ra làm trò mà họ không mở lời |
| Hỏi vì tò mò thật: "Chữ đó quê anh nghĩa là gì?" | Bắt họ lặp lại câu nói cho cả nhóm nghe |
| Đùa một lần, cả hai cùng cười, rồi thôi | Câu đùa lặp lại mỗi ngày, thành thói quen của cả phòng |
| Khen món lạ, xin nếm thử | Gọi món nhà người ta là "kinh", bịt mũi, đẩy hộp cơm ra xa |
| Gọi đúng tên người ta | Gọi bằng tên quê, tên vùng thay cho tên thật |
| Đùa khi chỉ có vài người thân | Đùa trước khách, trước sếp mới, trong cuộc họp |
Một dấu hiệu nữa mà người từng ở vị trí anh B đều biết: tiếng cười của người bị đùa. Cười thật thì to và ngắn, đi kèm câu đùa lại. Cười cho qua thì nhỏ, kéo dài, mắt nhìn đi chỗ khác, và ngay sau đó họ tìm cớ đi rót nước. Nếu bạn để ý thấy kiểu cười thứ hai, câu đùa đã đi quá.
Khi chính bạn bị đùa: câu nói lại theo mức
Anh B không cần nổi giận giữa phòng, cũng không cần nhịn mãi. Chọn câu theo mức độ và theo người đùa:
- Đùa lại cho nhẹ, lần đầu: "Nói lại thì mất tiền đấy nhé, mỗi lần một ly cà phê."
- Chuyển sang nghiêm túc mà vẫn mềm: "Mọi người nghe em nói có hiểu không? Không hiểu thì em nói chậm lại, chứ đừng bắt em nhắc cho vui nha."
- Nói riêng với người hay đùa nhất, lúc ra về: "Anh ơi, chuyện nhại giọng em lúc họp, lần đầu em thấy vui, nhưng lặp nhiều quá em ngại góp ý. Anh bớt giúp em với."
- Với biệt danh theo quê: "Gọi em là B được không anh, cái tên kia nghe như em không có tên riêng."
- Với người bán hàng ở chợ nhại giọng: "Cô ơi, quê con nói vậy đó cô. Cô lấy con bó rau muống nha." Nói tươi, không cần hơn.
- Khi đã nói mà vẫn lặp lại trước người khác: "Em nói chuyện này lần thứ hai rồi anh. Em không thoải mái, mình dừng ở đây nhé."
Chuẩn bị trước một câu thì dễ nói hơn nhiều. Người cả nể hay bị kẹt ở chỗ: lúc bị đùa thì cười theo, về nhà mới nghĩ ra câu đáp. Viết sẵn câu mình định nói vào ghi chú điện thoại, đọc lại vài lần, đến lúc cần thì nó tự bật ra.
Khi bạn là người lỡ đùa quá tay
Nếu ai đó nói lại với bạn như anh B nói, phản ứng đầu tiên của nhiều người là phân bua: "Ơ, anh đùa thôi mà, sao nhạy cảm thế". Câu đó biến chuyện của bạn thành lỗi của người kia. Họ đã phải lấy hết can đảm để nói, giờ còn bị gọi là nhạy cảm.
Câu đáp gọn hơn nhiều: "Ừ, anh không để ý. Từ giờ anh không nhại nữa." Hoặc nếu bạn thấy cần thêm: "Anh xin lỗi nhé, anh tưởng em cũng thấy vui. Có gì anh lỡ lặp lại thì em nhắc anh." Không cần nói dài, không cần kể "hồi trước anh cũng bị trêu suốt".
Sau đó, quan trọng nhất là thay đổi thật. Nếu cả phòng đã quen câu "nói lại đi", bạn là người dừng trước. Khi có người khác bắt đầu nhại, bạn kéo đi: "Thôi, B đang nói chuyện nghiêm túc, cho bạn ấy nói hết đã." Một người cũ trong phòng làm thế thì cả phòng đổi theo nhanh hơn bất kỳ lời nhắc nào từ người bị đùa.
Về món ăn cũng vậy. Nếu lỡ chê hộp cơm của đồng nghiệp, hôm sau hỏi: "Món hôm qua của chị tên là gì, em tò mò quá". Sự tò mò thật là cách sửa lời chê nhanh nhất.
Ở chợ, ở xóm trọ: chỗ đùa khác chỗ làm
Người bán hàng nhại giọng thường là để làm quen. Ở chợ, cô bán rau nhại một chữ của khách lạ nhiều khi là để bắt chuyện, mong khách quay lại. Nếu bạn thấy vui, cứ cười và đáp lại bằng giọng của mình. Nếu không thích, một câu tươi tắn như ở trên là đủ, không cần đổi chỗ mua.
Hàng xóm hỏi "quê ở đâu" là chuyện thường. Câu hỏi quê không phải câu đùa. Người ta hỏi để biết có ai cùng quê không. Câu khó chịu là câu nối sau, kiểu "à, dân ở đó thì...". Lúc đó bạn đáp ngắn: "Chỗ nào cũng có người này người kia cô ạ", rồi chuyển chuyện.
Con cái cũng nghe. Trẻ con trong xóm học nhại giọng rất nhanh từ người lớn. Nếu bạn là phụ huynh, khi thấy con nhại giọng một bạn mới chuyển đến, nói với con riêng: "Giọng bạn khác giọng mình thôi con, mình nhại là bạn ngại nói đó."
Không cần chứng minh quê mình hay. Khi bị chê, phản xạ hay gặp là kể một tràng về món ngon, cảnh đẹp quê mình. Không cần. Người kia không đang tranh luận, và bạn cũng không cần thắng. Một câu đáp ngắn giữ được bình thản tốt hơn mười câu bảo vệ.
Khi bạn đứng ngoài nhìn người khác bị đùa
Phần lớn những lần đùa giọng quê diễn ra trước mặt người thứ ba: cả bàn ăn, cả phòng họp, cả nhóm chat. Người đứng ngoài thường im, cười theo cho đỡ ngại, hoặc nghĩ "chuyện của họ". Nhưng chính người đứng ngoài lại là người đổi được không khí dễ nhất, vì câu nói của họ không bị coi là tự ái.
Bạn không cần lên lớp ai. Chỉ cần một câu kéo câu chuyện về đúng chỗ: "Thôi để B nói nốt ý đó, phần này em đang cần nghe." Hoặc khi ai đó gọi biệt danh theo quê: "Gọi tên B đi anh, phòng mình có hai người cùng quê đó rồi, gọi vậy dễ nhầm." Câu sau nghe như chuyện thực tế, không ai thấy bị trách.
Sau buổi đó, nhắn riêng cho người bị đùa một câu ngắn cũng có ích: "Lúc nãy ý của anh về lịch bảo trì hay đấy, mai anh gửi em bản chi tiết nhé." Không nhắc đến chuyện bị nhại. Người kia sẽ hiểu là có người đang nghe nội dung mình nói, chứ không chỉ nghe giọng. Với người mới chuyển vùng, cảm giác có một người như vậy trong phòng giúp họ trụ lại lâu hơn nhiều so với một lời an ủi.
Giữ vui sau khi đã nói thẳng
Ngày hôm sau khi anh B nói riêng với đồng nghiệp hay đùa, không khí có thể hơi gượng. Người kia có khi tránh nói chuyện với anh vì sợ lỡ lời. Lúc này anh B nên chủ động: rủ đi ăn trưa, hỏi một việc chuyên môn, hoặc tự kể một chuyện vui về quê mình. Thông điệp là: mình không giận, mình chỉ muốn đổi một thói quen.
Nếu người kia đã dừng thật, ghi nhận nhẹ một câu: "Mấy hôm nay họp em nói thoải mái hơn hẳn, cảm ơn anh." Người được cảm ơn sẽ nhớ và giữ tiếp. Không cần nhắc lại chuyện cũ, không cần hỏi "anh còn giận không".
Còn nếu câu đùa vẫn lặp lại, đã nói riêng hai lần mà không đổi, lúc đó có thể nhờ trưởng nhóm nhắc chung cho cả phòng, theo hướng "giữ cuộc họp cho ai cũng nói được", không chỉ tên ai. Chuyện này hiếm khi phải đi tới bước đó. Đa số người đùa chỉ cần được nói rõ một lần là đủ, vì họ chưa từng nghĩ câu đùa của mình nặng đến vậy. Và rất nhiều lần, chính người từng đùa nhiều nhất lại thành người bênh anh B đầu tiên khi có người mới vào phòng.
Câu hỏi thường gặp
Bị đồng nghiệp nhại giọng quê có nên nói thẳng không?
Nên, nhưng nói riêng và ngắn, ví dụ "lặp nhiều quá em ngại góp ý, anh bớt giúp em". Nói lúc ít người giúp người kia không mất mặt và dễ thay đổi hơn so với nói trước cả phòng.
Đùa về giọng nói vùng miền có phải lúc nào cũng sai?
Không hẳn, câu đùa còn vui khi người kia tự kể trước, cười thật và đùa lại được. Nó thành khó chịu khi lặp lại mỗi ngày, bắt người kia nhắc lại cho cả nhóm cười, hoặc đùa trước người lạ.
Lỡ chê món ăn quê của đồng nghiệp thì sửa sao?
Hôm sau hỏi tên món, cách làm, xin nếm thử nếu người kia mời. Sự tò mò thật sửa lời chê nhanh hơn một lời xin lỗi dài, và cho người kia thấy bạn không coi thường món nhà họ.
Có nên đổi giọng cho giống người ở nơi mới để khỏi bị trêu?
Đó là lựa chọn của bạn, nhiều người tự đổi dần mà không thấy gượng. Nhưng không bắt buộc, chỉ cần nói đủ rõ để người khác hiểu công việc; nếu ai đó không nghe rõ, mời họ hỏi lại thay vì nhại.
Con nhại giọng bạn mới chuyển đến lớp thì cha mẹ nói sao?
Nói riêng với con, nhẹ nhàng: giọng bạn khác giọng mình thôi, mình nhại thì bạn ngại nói. Hỏi con nếu mình chuyển tới chỗ mới mà bị nhại thì con thấy sao, trẻ thường tự hiểu sau câu hỏi đó.
Đã nói hai lần mà đồng nghiệp vẫn đùa thì làm gì tiếp?
Nói lần cuối, rõ và bình thản rằng mình không thoải mái và muốn dừng. Nếu vẫn tiếp tục, nhờ trưởng nhóm nhắc chung cả phòng theo hướng giữ cuộc họp cho ai cũng nói được, không cần nêu tên ai.