Dấu hiệu rõ nhất của thiếu ranh giới cá nhân là bạn thường xuyên làm điều mình không muốn, rồi bực với chính mình hoặc với người đã nhờ, nhưng lần sau vẫn làm y như vậy. Đi kèm là những thói quen nhỏ: trả lời tin nhắn lúc nửa đêm vì sợ người ta chờ, xin lỗi khi không có lỗi, nói "để mình xem đã" thay vì nói "không", và thấy kiệt sức dù tuần đó không có việc gì quá lớn.
Dưới đây là 12 dấu hiệu nhỏ, chia ba nhóm: trong lời nói, trong việc làm, trong cảm giác. Mỗi dấu hiệu kèm một cách sửa cụ thể. Bạn không cần có đủ 12; có ba bốn cái lặp lại hằng tuần là đủ để biết mình nên bắt đầu từ đâu.
Một tuần của anh H, để thấy các dấu hiệu nằm ở đâu
Anh H, hai mươi tám tuổi, làm thiết kế ở một công ty nhỏ, là người ai cũng quý vì "dễ tính, nhờ gì cũng được". Thứ Hai, một đồng nghiệp nhờ anh sửa giùm bản trình bày, anh nhận dù việc của mình còn dở. Thứ Ba, bạn cũ nhắn lúc mười một giờ đêm hỏi mượn máy ảnh cho chuyến đi, anh trả lời ngay "ok bạn", rồi nằm trằn trọc vì đó là máy anh mới mua và rất giữ. Thứ Tư, mẹ gọi kể chuyện cãi nhau với dì, anh nghe một tiếng rưỡi, hứa sẽ gọi cho dì nói giùm.
Thứ Năm, trưởng nhóm đổi lịch họp sang giờ nghỉ trưa của anh, anh không nói gì. Thứ Sáu, nhóm bạn rủ đi hát, anh mệt nhưng vẫn đi vì sợ bị nói "dạo này chảnh". Thứ Bảy, anh ngủ tới trưa, dậy thấy bực mà không biết bực ai. Chủ nhật, anh nhận ra máy ảnh cho mượn chưa thấy trả, nhưng không dám nhắn hỏi.
Không có chuyện nào trong tuần đó là to. Không ai trong tuần đó là người xấu. Nhưng gộp lại, anh H đã cho đi gần hết thời gian, sức lực và một món đồ quý mà không lần nào thật sự muốn. Đó là chân dung quen thuộc của người thiếu ranh giới: không phải bị ai bắt nạt, mà là tự lùi từng bước nhỏ, mỗi bước đều có lý do "thôi kệ".
Đọc lại tuần của anh H, bạn có thể đếm được ít nhất bảy trong mười hai dấu hiệu dưới đây. Thử đếm xem tuần vừa rồi của bạn có mấy.
Nhóm một: dấu hiệu trong lời nói
1. Bạn nói "để mình xem đã" khi trong lòng đã biết là không. Câu này nghe lịch sự nhưng thực ra là hoãn việc từ chối sang lần sau, và lần sau khó hơn vì người kia đã chờ. Sửa: nếu đã biết không, nói luôn trong ngày: "Mình nghĩ rồi, lần này mình không nhận được."
2. Bạn xin lỗi khi không có lỗi. Câu mở đầu nào cũng là "xin lỗi đã làm phiền", "xin lỗi nha" kể cả khi bạn đang từ chối một việc không phải trách nhiệm của mình. Xin lỗi quá nhiều làm người nghe tưởng bạn đang làm sai, và dễ nài thêm. Sửa: thay "xin lỗi" bằng "cảm ơn": "Cảm ơn chị đã nghĩ tới em, nhưng lần này em không tham gia."
3. Bạn giải thích rất dài khi từ chối. Ba lý do, bốn lý do, kể cả chuyện không liên quan. Người nghe sẽ gỡ từng lý do: "bận thì làm buổi tối cũng được mà". Sửa: một câu, một lý do, hoặc không lý do.
4. Bạn không bao giờ nói mình cần gì. Bạn hỏi người khác cần gì rất giỏi, nhưng khi được hỏi lại thì "em sao cũng được". Lâu dần người xung quanh tin là bạn thật sự sao cũng được. Sửa: tập nói một mong muốn nhỏ mỗi ngày, kiểu "Hôm nay mình muốn ăn bún, mọi người chịu không?"
Nhóm hai: dấu hiệu trong việc làm
5. Bạn trả lời tin nhắn ngay cả khi không tiện. Đang ăn cơm với gia đình, đang tắm, đang ngủ, tin nhắn tới là bạn mở và trả lời trong vài phút. Người nhắn quen dần với tốc độ đó và bắt đầu mong như vậy mọi lúc. Sửa: chọn hai khung giờ trong tối để đọc tin nhắn không gấp, ngoài khung đó để máy úp.
6. Bạn nhận việc của người khác rồi làm thay luôn. Ban đầu là giúp một tay, sau thành việc của bạn. Anh H sửa bản trình bày một lần, lần sau đồng nghiệp gửi thẳng sang không cần hỏi. Sửa: khi giúp, nói rõ là lần này: "Lần này mình sửa giùm, lần sau bạn làm trước, mình góp ý thêm nha."
7. Bạn không đòi lại đồ hay tiền đã cho mượn. Bạn chờ người kia tự nhớ, và họ thường không nhớ. Càng để lâu càng khó mở lời. Sửa: nhắn trong vòng một tuần sau ngày hẹn trả, giọng bình thường: "Ê, máy ảnh hôm trước bạn dùng xong chưa, cuối tuần này mình cần lại nha."
8. Bạn thay đổi kế hoạch của mình để vừa lòng người khác. Đã định nghỉ ở nhà nhưng vẫn đi vì người ta rủ, đã định tiết kiệm nhưng vẫn đi ăn chỗ đắt vì cả nhóm chọn. Một hai lần thì không sao; tuần nào cũng vậy thì kế hoạch của bạn không còn là của bạn. Sửa: quyết trước một buổi trong tuần không đổi vì ai, rồi giữ đúng nó.
Nhóm ba: dấu hiệu trong cảm giác
9. Bạn thấy kiệt sức mà không chỉ ra được việc gì nặng. Không có dự án lớn, không có biến cố gì, nhưng cuối tuần nào cũng muốn nằm im. Thường là do hàng chục lần nhượng bộ nhỏ cộng dồn. Sửa: ghi lại mỗi lần bạn đồng ý mà không muốn trong một tuần, chỉ một dòng; cuối tuần đếm.
10. Bạn bực người khác mà không nói ra. Bực đồng nghiệp đẩy việc, bực bạn mượn đồ không trả, nhưng gặp mặt vẫn cười như không. Cái bực không biến mất; nó rò ra bằng giọng nói cộc lốc, bằng việc tránh mặt, bằng than thở với người thứ ba. Sửa: chọn một chuyện bực nhất, nói thẳng với đúng người, một lần, ngắn.
11. Bạn thấy có lỗi rất lâu sau khi từ chối. Từ chối xong, bạn nghĩ lại cả buổi tối, soạn tin nhắn xin lỗi rồi xoá đi. Cảm giác có lỗi này rất thường gặp ở người mới tập nói không, và nó nhỏ dần nếu bạn không chạy theo nó.
12. Bạn thấy nhẹ nhõm khi người khác huỷ hẹn. Bạn đồng ý gặp, rồi mong người ta huỷ. Đó là dấu hiệu rõ là bạn đã nói "có" thay vì "không". Sửa: lần sau khi được rủ, cho mình mười giây tưởng tượng người kia huỷ; nếu thấy nhẹ nhõm thì từ chối luôn từ đầu.
Vì sao người tốt lại hay thiếu ranh giới
Phần lớn người thiếu ranh giới không phải người yếu đuối. Họ thường là người chu đáo, hiểu ý người khác rất nhanh, được khen "biết điều" từ nhỏ. Ở nhiều nhà, đứa con ngoan là đứa không cãi, không đòi, nhường em, đỡ việc cho bố mẹ. Lớn lên mang theo thói quen đó vào chỗ làm, vào nhóm bạn, và thói quen ấy được người xung quanh khen tiếp, nên càng khó bỏ.
Một lý do khác là sợ mất lòng ở một nơi mà quan hệ có giá trị thật: người quen giúp mình xin việc, hàng xóm trông nhà giùm, đồng nghiệp đỡ việc khi mình nghỉ ốm. Người ta sợ nói không một lần thì mất luôn cả mạng lưới đó. Nỗi sợ này có lý một phần, nhưng thường bị phóng to. Phần lớn quan hệ chịu được một lời từ chối nói tử tế.
Hiểu được gốc rễ không phải để đổ lỗi cho gia đình hay hoàn cảnh, mà để bớt tự trách. Bạn không "có vấn đề", bạn chỉ đang dùng một thói quen từng có ích quá mức cần thiết. Thói quen thì tập lại được, từng chút một.
Đếm xong rồi làm gì: kế hoạch hai tuần
Đếm được mình có bao nhiêu dấu hiệu chỉ là bước đầu. Hai tuần tới, làm theo thứ tự này, mỗi bước nhỏ đủ để không làm bạn sợ:
- Ngày một đến ngày ba: chỉ ghi chép, chưa sửa gì. Mỗi lần đồng ý mà không muốn, ghi một dòng: ai, việc gì, cảm giác sau đó.
- Ngày bốn: chọn ra hai dấu hiệu xuất hiện nhiều nhất. Bỏ qua mười cái còn lại.
- Ngày năm đến ngày bảy: với dấu hiệu thứ nhất, sửa ở tình huống ít rủi ro nhất. Ví dụ dấu hiệu 5 thì bắt đầu bằng việc không trả lời nhóm chat bạn bè sau mười giờ tối, chưa đụng tới tin nhắn của sếp.
- Tuần hai: tiếp tục dấu hiệu thứ nhất ở tình huống khó hơn một chút, thêm dấu hiệu thứ hai ở tình huống dễ.
- Cuối tuần hai: đọc lại ghi chép. Đếm số lần bạn giữ được, và ghi lại phản ứng thật của người kia. Phần lớn sẽ thấy phản ứng nhẹ hơn mình tưởng rất nhiều.
Nếu sau hai tuần bạn thấy việc nói không gây ra lo âu quá mức, mất ngủ, hay cảm giác mình vô dụng kéo dài, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý để có người cùng gỡ, chứ không phải cố một mình thêm.
Tử tế hay đang thiếu ranh giới: phân biệt thế nào
Nhiều người đọc danh sách trên rồi lo: vậy giúp người khác là sai sao? Không. Cùng một việc giúp đỡ có thể là tử tế hoặc là thiếu ranh giới, khác nhau ở cảm giác trước và sau. Đặt cạnh nhau:
| Khi là tử tế | Khi là thiếu ranh giới |
|---|---|
| Bạn chọn giúp, muốn nói không cũng chẳng sợ | Bạn giúp vì không dám nói không |
| Giúp xong thấy vui hoặc bình thường | Giúp xong thấy bực, tiếc, kể lại mãi |
| Bạn biết mình giúp tới đâu thì dừng | Việc cứ dài ra mà bạn không biết dừng chỗ nào |
| Người kia hỏi trước khi nhờ | Người kia mặc định là bạn sẽ làm |
| Bạn vẫn còn thời gian và sức cho việc của mình | Việc của bạn bị dồn sang khuya, sang cuối tuần |
Cột trái và cột phải có thể là cùng một hành động, ví dụ sửa giùm đồng nghiệp bản trình bày. Khác nhau là bạn có lựa chọn hay không. Mục tiêu của việc giữ ranh giới không phải là bớt giúp người, mà là đưa những lần giúp từ cột phải sang cột trái.
Một phép thử nhanh trước khi nhận lời: hỏi mình "nếu người này nhờ người khác thay vì mình, mình thấy nhẹ nhõm hay tiếc?". Nhẹ nhõm thì nên từ chối; tiếc thì cứ giúp, và giúp cho trọn. Anh H thử phép này với chuyện cho mượn máy ảnh và nhận ra mình đã nhẹ nhõm ngay khi tưởng tượng bạn mượn của người khác, tức là ngay từ đầu anh không muốn cho mượn. Lần sau, với một người bạn khác hỏi mượn, anh nói được: "Máy này mình giữ riêng, bạn thuê ở tiệm cho thoải mái nha, mình chỉ chỗ thuê rẻ."
Câu hỏi thường gặp
Có mấy dấu hiệu thì gọi là thiếu ranh giới?
Không có con số cố định. Nếu ba bốn dấu hiệu lặp lại mỗi tuần và làm bạn mệt hoặc bực, đó là đủ để bắt đầu sửa. Có một hai dấu hiệu thỉnh thoảng thì rất bình thường, ai cũng có lúc nhượng bộ.
Hay trả lời tin nhắn ngay có phải là xấu không?
Không xấu nếu bạn thấy thoải mái. Nó chỉ thành vấn đề khi bạn trả lời vì sợ người ta chờ, trong lúc đang ăn, đang nghỉ, đang ngủ, rồi thấy bực. Lúc đó nên chọn khung giờ đọc tin nhắn không gấp và để máy úp ngoài khung đó.
Thay "xin lỗi" bằng "cảm ơn" có làm mình nghe lạnh lùng không?
Thường là ngược lại. "Cảm ơn đã nghĩ tới em" nghe ấm hơn và tự tin hơn "xin lỗi đã làm phiền". Người nghe cũng không có cảm giác bạn đang làm sai điều gì, nên ít nài thêm.
Đòi lại đồ cho mượn thế nào để không mất lòng?
Nhắn sớm, trong khoảng một tuần sau ngày hẹn, giọng bình thường, nêu rõ khi nào bạn cần lại. Không cần trách, không cần giải thích lý do cần. Càng để lâu càng khó mở lời và người kia càng dễ quên.
Kiệt sức vì chiều lòng người khác thì nên nghỉ ngơi hay sửa ranh giới trước?
Cả hai, nhưng nghỉ ngơi trước một chút để có sức. Rồi sửa ranh giới ở một hai chỗ hao sức nhất, nếu không nghỉ xong lại cạn như cũ. Nếu kiệt sức kèm mất ngủ, buồn kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.