TonTrong.comTôn Trọng
Ranh giới cá nhân: hiểu và đặt cho mình

Tính cả nể: vì sao khó nói không và cách bớt chiều lòng người khác từng bước

Người cả nể hay gật trước, nghĩ sau, rồi kẹt. Vì sao nói không lại khó đến vậy, và cách tập bớt chiều lòng người khác bằng những bước rất nhỏ, có câu mẫu.

Close-up of hands of a middle-aged Vietnamese woman in a forest green blouse resting on a notebook with blank pages at a quiet desk by a window, morning light

Người cả nể khó nói không vì họ thấy cái giá của việc làm người khác buồn lớn hơn cái giá của việc tự làm mình mệt, và cách bớt cả nể là tập dời câu trả lời ra sau vài phút, rồi nói không ở những việc nhỏ trước khi đụng việc lớn. Cả nể không phải tính xấu. Nó là sự tử tế đã đi quá mức mình chịu được.

Bài này đi theo một người cả nể điển hình, xem những khoảnh khắc chị ấy gật đầu xảy ra thế nào, trong đầu chị ấy nói gì, rồi đưa ra cách tập lại từng bước kèm câu nói mẫu cho từng vai: với đồng nghiệp, với bạn, với người lớn tuổi.

Chân dung một người cả nể

Chị K, bốn mươi mốt tuổi, làm hành chính ở một trường học, là người được nhờ nhiều nhất phòng. Ai cần in giấy, mua đồ, trực thay, viết giùm cái báo cáo, đều nghĩ tới chị trước. Chị không phàn nàn. Ở nhà, chị là người nấu cho cả đại gia đình mỗi dịp giỗ, là người cho em họ mượn tiền đóng học phí cho con, ví dụ giả định ba triệu, và chưa bao giờ nhắc lại.

Ai hỏi, chị K đều nói "có gì đâu". Nhưng tối nào chị cũng ngủ muộn vì làm nốt việc của mình bị dồn lại. Có lần đang làm dở, đồng nghiệp nhờ chị đi nộp hồ sơ giùm. Chị gật, đi, về muộn, rồi bị chính người đó trách sao giấy tờ chưa xong. Chị không giận người đó; chị giận mình, vì biết trước sẽ thế mà vẫn gật.

Những người như chị K có một đặc điểm chung: họ nhận ra người khác cần gì rất nhanh, nhanh tới mức nhận lời trước khi kịp hỏi lại xem mình có muốn không. Câu "có" bật ra như phản xạ. Đến khi đầu kịp nghĩ, lời đã nói rồi, và rút lại thì ngại hơn gấp mười lần.

Trong đầu người cả nể nói gì

"Có bao nhiêu đâu." Câu này đúng khi nhìn từng việc một, nhưng sai khi cộng lại. Mười lần "có bao nhiêu đâu" trong một tuần là một buổi tối mỗi ngày.

"Từ chối thì người ta nghĩ mình thế nào." Người cả nể hay đoán người khác sẽ nghĩ xấu về mình, và đoán theo hướng nặng nhất. Thực tế phần lớn người bị từ chối chỉ nghĩ "ừ, vậy nhờ người khác" rồi quên.

"Người ta từng giúp mình mà." Món nợ ân tình là sợi dây chắc nhất. Nhưng trả ơn không có nghĩa là trả bằng mọi thứ người ta đòi, mọi lúc. Bạn có thể trả ơn theo cách và lúc của mình.

"Mình làm nhanh hơn." Nhiều người cả nể thật ra giỏi, làm nhanh, nên nhận việc giùm người khác cho tiện. Cái tiện đó tước của người kia cơ hội tự làm, và gắn bạn vào việc đó mãi.

"Lỡ họ cần thật thì sao." Câu này nghe tử tế nhất và khó cãi nhất. Nhưng người cần thật thường có nhiều chỗ để nhờ, và bạn không phải chỗ duy nhất. Nếu bạn là chỗ duy nhất, đó lại là chuyện khác, đáng để giúp và giúp một cách có kế hoạch.

Bậc thang tập bớt cả nể

Đừng bắt đầu bằng việc từ chối sếp hay từ chối mẹ. Đi từ bậc thấp lên, mỗi bậc giữ một hai tuần cho quen:

  1. Bậc một, dời câu trả lời. Mỗi khi được nhờ, không trả lời ngay, kể cả khi bạn định đồng ý. Câu mẫu: "Để em xem lại lịch rồi báo chị trong buổi sáng nha." Khoảng trống vài phút đó cho đầu kịp đuổi theo miệng. Lưu ý: dời là để nghĩ thật, rồi báo đúng hẹn, không phải để né.
  2. Bậc hai, nhận một phần. Thay vì gật cả việc, nhận phần mình làm được. "Em in giùm chị được, còn đi nộp thì chiều nay em không đi được."
  3. Bậc ba, nói không với việc nhỏ, người ít thân. Ví dụ từ chối góp tiền một buổi liên hoan bạn không muốn đi, với một nhóm không quá gần. "Lần này mình không tham gia nha, mọi người vui vẻ."
  4. Bậc bốn, nói không với người thân hơn, việc vẫn nhỏ. "Chị ơi tối nay em không nấu phần giỗ được, em góp tiền mua đồ ăn sẵn nha."
  5. Bậc năm, nói không với việc lớn hoặc người có vai vế. Tới đây bạn đã có đủ kinh nghiệm thấy rằng nói không không làm quan hệ sụp đổ.

Có người đi hết năm bậc trong hai tháng, có người mất nửa năm. Không sao cả. Điều quan trọng là không nhảy cóc lên bậc năm khi chưa quen bậc một, vì một lần thất bại ở bậc cao dễ làm bạn quay lại thói cũ.

Nói dở và nói được

Người cả nể khi bắt đầu tập hay rơi vào hai thái cực: nói vòng vo tới mức người kia không biết là đang bị từ chối, hoặc dồn nén lâu rồi bật ra quá gay. Vài cặp so sánh:

Nói dởVì sao dởNói được
"Chắc em không làm được đâu, để em thử xem…"Người nghe hiểu là "có", rồi chờ"Lần này em không nhận được, chị nhờ người khác giúp em nha."
"Em xin lỗi, em xin lỗi chị nhiều, tại dạo này…"Xin lỗi rối rít làm như bạn có lỗi, dễ bị nài"Cảm ơn chị đã tin em, nhưng tuần này em kín rồi."
"Lúc nào cũng em, sao không nhờ ai khác!"Cái bực dồn lâu bật ra, người kia bị bất ngờ và tổn thương"Mấy lần gần đây em nhận nhiều quá, từ giờ em chỉ nhận khi em rảnh thật."
"Dạ để em tính" (rồi im luôn)Người kia chờ mãi, sau đó giận vì bị bỏ lửng"Em nghĩ rồi, lần này em không đi được ạ."

Cột "nói được" có điểm chung: rõ ràng có hay không ngay câu đầu, giọng không trách, và không xin lỗi cho việc không phải lỗi. Đọc to vài lần ở nhà cho quen miệng; câu đã từng nói ra thành tiếng thì lúc cần dễ bật ra hơn câu chỉ nghĩ trong đầu.

Khi người kia nài lần hai

Đây là lúc người cả nể hay gãy nhất. Lần một nói không được rồi, nhưng người kia nói tiếp: "Thôi mà, giúp chị lần này thôi, chị không biết nhờ ai." Cảm giác có lỗi dâng lên, và câu "thôi được rồi" chực bật ra.

Cách giữ là nhắc lại đúng câu cũ, không thêm lý do mới. Mỗi lý do mới là một cánh cửa để người kia gỡ tiếp. Câu mẫu lần hai: "Em hiểu chị đang kẹt, nhưng em vẫn không nhận được ạ." Nếu có thể, kèm một gợi ý khác nhỏ hơn: "Em gửi chị số của bên dịch vụ em hay dùng nha." Nếu lần ba vẫn nài: "Em đã trả lời rồi chị ạ, em không đổi đâu." rồi chuyển sang chuyện khác hoặc rời đi.

Đừng bịa lý do để thoát. Nói dối "em đi đám cưới" thì lần sau người ta hỏi đám cưới ai, hoặc thấy bạn ở nhà trên mạng xã hội, và chuyện thành rắc rối hơn lời từ chối thật. Không có lý do cũng được; "em không nhận được" là đủ.

Một chi tiết người từng trải hay để ý: người nài lần hai thường không phải vì xấu tính, mà vì lần trước họ nài thì bạn đổi ý. Họ học từ chính bạn. Giữ được một hai lần, họ sẽ tự thôi nài, và quan hệ thường vẫn bình thường.

Sau khi từ chối: giữ ấm quan hệ

Hôm sau gặp lại, cứ chào hỏi như mọi ngày. Đừng tránh mặt, đừng nhắc lại chuyện hôm qua, đừng xin lỗi lần nữa. Nếu người kia hơi lạnh nhạt một hai ngày, để họ có thời gian; đó là quyền của họ.

Nếu người kia là người bạn quý, chủ động làm một việc tốt nhỏ không liên quan tới lời nhờ cũ: rủ đi ăn trưa, hỏi thăm con họ, chia sẻ một thông tin có ích. Việc này cho họ thấy bạn từ chối việc, không từ chối người.

Còn khi bạn thật sự muốn giúp lần sau, cứ chủ động: "Lần trước em không đỡ được chị, tuần này em rảnh, có gì chị cần không?" Lời đề nghị tự nguyện có giá trị hơn mười lần gật đầu vì ngại, và người nghe cũng cảm nhận được sự khác biệt ấy.

Chị K sau ba tháng tập vẫn được nhờ nhiều, nhưng giờ chị chọn. Đồng nghiệp bắt đầu hỏi "chị có rảnh không" thay vì gửi thẳng việc sang. Chị ngủ sớm hơn, và theo lời chị, chị vui vẻ hơn khi giúp, vì những lần giúp giờ là lần chị muốn.

Cả nể ở mỗi chỗ một kiểu

Ở chỗ làm, cả nể hay hiện ra dưới dạng nhận việc không thuộc phần mình, trực thay, ở lại muộn vì người khác chưa xong. Cái khó là ở công sở, người cả nể thường được đánh giá cao, nên họ sợ mất hình ảnh "người được việc". Cách gỡ ở đây là nói theo việc chứ không theo cảm xúc: "Việc này em nhận thì báo cáo tháng của em sẽ chậm hai ngày, anh muốn em ưu tiên cái nào?" Câu đó không từ chối, nhưng đặt lại cái giá lên bàn cho người giao việc cùng thấy.

Ở nhà, cả nể đi kèm vai vế. Người con, người dâu, người em út thường là người gánh mọi việc lặt vặt vì "nhà mình mà". Ở đây từ chối thẳng khó hơn, nên cách hay là đổi hình thức giúp thay vì từ chối hẳn: góp tiền thay vì góp công, nhận một phần việc cố định thay vì nhận mọi việc phát sinh. "Giỗ năm nay con lo phần mua đồ, còn nấu thì để các cô chia nhau giúp con nha."

Với bạn bè, cả nể thường là chuyện đi chơi, góp tiền, cho mượn đồ. Bạn bè là nơi dễ tập nhất vì quan hệ ngang hàng, ít ràng buộc lợi ích. Nếu bạn còn ngại tập ở chỗ làm hay ở nhà, hãy bắt đầu ở đây. "Tối nay tụi mày đi đi, tao ở nhà ngủ bù, hôm khác tao bao nước."

Để ý bạn cả nể nặng nhất ở chỗ nào. Thường đó là nơi bạn sợ mất nhất: người phụ thuộc vào công việc thì cả nể ở công sở, người gắn bó gia đình thì cả nể ở nhà. Biết điều đó giúp bạn hiểu mình hơn, và chọn đúng chỗ để tập trước, là nơi ít sợ nhất chứ không phải nơi đau nhất.

Câu hỏi thường gặp

Cả nể có phải là tính xấu không?

Không. Cả nể thường đi kèm sự chu đáo và hiểu ý người khác, là những điểm tốt. Nó chỉ thành vấn đề khi bạn chiều lòng người khác đến mức kiệt sức, bực bội, hoặc bỏ bê việc của chính mình.

Làm sao để không trả lời "có" theo phản xạ?

Tập dời câu trả lời: mỗi lần được nhờ, nói "để em xem lại rồi báo trong buổi sáng" kể cả khi định đồng ý. Khoảng trống vài phút giúp bạn kịp hỏi mình có muốn thật không, và báo đúng hẹn để người kia không phải chờ.

Người ta từng giúp mình thì có được từ chối không?

Được. Trả ơn không có nghĩa là đồng ý mọi lời nhờ, mọi lúc. Bạn có thể trả ơn theo cách và thời điểm mình làm được, và vẫn từ chối những việc vượt sức mà không phải là người vô ơn.

Từ chối rồi mà người kia nài mãi thì sao?

Nhắc lại đúng câu cũ, không thêm lý do mới, có thể kèm một gợi ý giúp nhỏ hơn. Đến lần thứ ba thì nói rõ đã trả lời rồi và chuyển chuyện khác. Đừng bịa lý do, vì lời nói dối dễ bị lộ và làm chuyện rắc rối hơn.

Bao lâu thì bỏ được tính cả nể?

Tuỳ người, thường vài tháng để thấy khác rõ. Không cần bỏ hẳn, chỉ cần chuyển từ gật đầu theo phản xạ sang gật đầu có chọn lựa. Đi từ việc nhỏ, người ít thân lên dần sẽ bền hơn là cố từ chối việc lớn ngay.

Nói không nhiều quá có làm mình mất bạn không?

Thường là không, nếu bạn từ chối tử tế và vẫn quan tâm bằng những cách khác. Một số quan hệ chỉ dựa vào việc bạn luôn gật đầu có thể nhạt đi, nhưng những quan hệ thật thường bền hơn khi lời đồng ý của bạn là thật lòng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138