Để tự viết ra ranh giới cá nhân, bạn cần khoảng 30 phút và một cuốn sổ: liệt kê những lần gần đây mình thấy bực hoặc mệt vì người khác, gom chúng thành vài nhóm, viết mỗi nhóm thành một câu bắt đầu bằng "mình sẽ", rồi chuẩn bị sẵn một câu nói mẫu cho mỗi ranh giới. Viết ra giấy làm ranh giới rõ hơn nhiều so với chỉ nghĩ trong đầu, vì cái nghĩ trong đầu dễ bị cảm giác có lỗi xoá mất.
Bài này chia buổi viết thành năm chặng, mỗi chặng có thời lượng gợi ý, câu hỏi gợi mở và ví dụ từ trang sổ của một người giả định. Cuối bài có cách giữ trang sổ đó sống, để nó không thành tờ giấy viết một lần rồi quên.
Chuẩn bị: chỗ ngồi, giờ ngồi, và một luật nhỏ
Chọn một buổi tối không phải tối Chủ nhật, vì tối Chủ nhật người ta hay lo về tuần mới và dễ viết theo cảm xúc nặng. Tối thứ Ba, thứ Tư thường hợp hơn. Pha một ấm trà, ngồi ở bàn bếp hoặc bàn nào yên, để điện thoại ở phòng khác hoặc úp xuống. Ba mươi phút không có thông báo là điều kiện quan trọng nhất của bài tập này, quan trọng hơn cả cuốn sổ đẹp hay cây bút tốt.
Dùng sổ giấy thay vì ghi chú trên điện thoại. Không phải vì giấy có phép màu gì, mà vì trên điện thoại bạn dễ bị kéo sang việc khác, và viết tay chậm hơn nên bạn có thời gian nghĩ. Chọn một cuốn sổ nhỏ, riêng cho việc này, để sau này mở ra là biết ngay mình đang đọc gì.
Đặt cho mình một luật nhỏ trước khi bắt đầu: trong ba mươi phút này không viết tên ai theo kiểu kết tội, chỉ viết sự việc. Thay vì "chị N lúc nào cũng lợi dụng mình", viết "chị N nhờ trực thay ba lần trong tháng". Viết sự việc giúp bạn nhìn rõ hơn, và nếu ai đó vô tình đọc được trang sổ, nó cũng không làm tổn thương họ.
Ví dụ suốt bài là trang sổ của anh P, ba mươi sáu tuổi, kỹ thuật viên, có hai con nhỏ, sống gần nhà bố mẹ vợ. Anh ngồi viết lần đầu sau một tuần mà anh mô tả là "ai cũng cần mình, mà mình không còn gì cho mình".
Chặng một và hai: liệt kê, rồi gom nhóm (15 phút)
Hai chặng đầu là phần quan trọng nhất, vì ranh giới viết ra mà không dựa trên chuyện thật sẽ thành khẩu hiệu.
- Liệt kê (10 phút). Viết nhanh mọi lần trong hai tuần qua bạn thấy bực, mệt, khó chịu, hoặc gật đầu mà không muốn. Không lọc, không sắp xếp, chỉ cần một dòng mỗi lần. Câu hỏi gợi mở: lúc nào mình thở dài sau khi cúp máy; tin nhắn nào mình để đó không muốn mở; việc gì mình làm mà nghĩ "lại nữa à". Anh P viết được mười bốn dòng, trong đó có: "bị gọi đi sửa điện nhà hàng xóm lúc đang ăn tối", "bố vợ hỏi lương trước mặt các em", "nhóm bạn cũ rủ nhậu ba tối liền", "đồng nghiệp mượn bộ dụng cụ chưa trả", "tối nào cũng đọc tin nhóm công việc tới mười một giờ".
- Gom nhóm (5 phút). Đọc lại danh sách và khoanh những dòng giống nhau. Thường bạn sẽ thấy ba bốn nhóm: giờ giấc, tiền, đồ đạc, chuyện riêng, sức khoẻ. Anh P có bốn nhóm: buổi tối với gia đình bị cắt ngang; chuyện riêng bị hỏi trước đông người; đồ dụng cụ cho mượn không về; tin nhắn công việc lấn giờ ngủ. Nhóm nào có nhiều dòng nhất, đánh dấu sao.
Đừng lo nếu danh sách của bạn có những dòng trông "nhỏ nhặt". Người hay cả nể thường tự nhủ chuyện bé xé ra to, nhưng chính những chuyện bé lặp lại mới làm người ta mệt. Mười bốn dòng của anh P không có dòng nào là chuyện lớn, và đó chính là lý do anh chưa bao giờ nói ra.
Chặng ba: viết ranh giới thành câu "mình sẽ" (7 phút)
Với mỗi nhóm, viết một câu ranh giới. Luật quan trọng nhất: câu phải nói về việc bạn sẽ làm, không phải việc người khác phải làm. "Mọi người không được gọi mình sau bảy giờ" là mong muốn, bạn không kiểm soát được. "Sau bảy giờ, mình chỉ nghe điện thoại của bố mẹ và vợ con, các cuộc khác mình gọi lại sáng hôm sau" là ranh giới, vì nó nằm hoàn toàn trong tay bạn.
Trang sổ của anh P sau chặng này có bốn câu. Một: "Từ sáu giờ rưỡi tới tám giờ tối là giờ ăn cơm với vợ con; mình không nhận việc sửa chữa trong giờ đó, trừ khi có nguy hiểm như chập điện, rò ga." Hai: "Chuyện lương, mình chỉ nói với vợ; ai hỏi, mình trả lời chung chung rồi đổi chuyện." Ba: "Dụng cụ nghề, mình chỉ cho mượn khi có ngày trả cụ thể, và nhắn nhắc một lần nếu quá hạn." Bốn: "Sau mười giờ tối, mình tắt thông báo nhóm công việc; việc gấp thì trưởng nhóm gọi điện."
Để ý câu một có ngoại lệ rõ: nguy hiểm thật thì vẫn đi. Ranh giới tốt thường có ngoại lệ được viết sẵn, để khi tình huống đặc biệt xảy ra bạn không phải phân vân, và cũng không bị cảm giác có lỗi kéo ngược cả ranh giới về.
Nếu một câu viết ra mà bạn đọc lên thấy sợ, có thể nó quá chặt so với hiện tại. Nới ra một chút cho lần đầu. Anh P ban đầu viết "không bao giờ cho mượn dụng cụ", đọc lại thấy không thật với mình, vì anh vẫn thích giúp hàng xóm, nên sửa thành câu có ngày trả.
Chặng bốn: một câu nói mẫu cho mỗi ranh giới (5 phút)
Ranh giới chỉ thành thật khi bạn nói được nó ra. Dưới mỗi câu "mình sẽ", viết một câu bạn sẽ nói thành tiếng, đúng giọng mình, đúng người hay gặp. Câu mẫu trong sổ của anh P:
- Với hàng xóm gọi sửa điện lúc ăn tối: "Em đang ăn cơm với mấy đứa nhỏ, tám giờ em qua xem cho anh nha. Nếu thấy mùi khét thì anh ngắt cầu dao trước."
- Với bố vợ hỏi lương trước các em: "Dạ cũng đủ lo cho mấy đứa nhỏ bố ạ. Bố dạo này đi bộ buổi sáng đều không?"
- Với đồng nghiệp mượn bộ dụng cụ: "Bạn dùng tới thứ Sáu nha, thứ Hai mình có việc cần nó."
- Nhắn nhắc khi quá hạn: "Bộ dụng cụ hôm trước bạn dùng xong chưa, mai mình qua lấy nha."
- Với trưởng nhóm, báo trước một lần: "Sau mười giờ tối em tắt thông báo nhóm, có việc gấp anh gọi điện thẳng giúp em."
- Với nhóm bạn cũ rủ nhậu tối thứ ba liên tiếp: "Tuần này tao đủ rồi, tụi mày vui nha, tháng sau tao rủ lại."
Đọc to từng câu một lần. Câu nào đọc lên thấy gượng, sửa bằng chữ mình hay dùng. Câu mẫu hay nhất là câu nghe giống bạn nói nhất, không phải câu đẹp nhất.
Chặng năm: chọn một ranh giới cho tuần này (3 phút)
Bốn ranh giới không giữ được cùng lúc trong tuần đầu. Chọn một, thường là cái có dấu sao ở chặng gom nhóm, hoặc cái dễ giữ nhất nếu bạn còn ngại. Viết ở cuối trang: "Tuần này mình giữ ranh giới số…, bắt đầu từ thứ…". Thêm một dòng: "Nếu lỡ không giữ được, mình sẽ…". Anh P chọn ranh giới số bốn, tắt thông báo nhóm công việc sau mười giờ, vì nó chỉ cần một lần báo trước và vài thao tác trên điện thoại.
Dòng "nếu lỡ không giữ được" quan trọng hơn người ta nghĩ. Hầu như ai cũng sẽ lỡ ít nhất một lần trong tuần đầu. Không có dòng này, lần lỡ đó dễ biến thành "mình làm không được đâu" rồi bỏ cả trang sổ. Có nó, lần lỡ chỉ là một dòng ghi chép: "Thứ Năm lại mở nhóm lúc mười một giờ vì sợ sếp tìm. Thứ Sáu làm lại."
Ba mươi phút đến đây là hết. Gấp sổ lại, rửa ấm trà, đi ngủ. Đừng ngồi viết tiếp các ranh giới khác dù đang hứng, vì viết nhiều mà làm ít sẽ tạo cảm giác thất bại về sau.
Giữ trang sổ sống: đọc lại theo lịch
Trang sổ viết một lần rồi để đó sẽ chẳng thay đổi được gì. Hẹn lịch đọc lại: cuối tuần đầu tiên, cuối tháng đầu tiên, rồi mỗi quý một lần. Lần đọc cuối tuần chỉ cần năm phút: ranh giới tuần này giữ được mấy lần, lỡ mấy lần, người xung quanh phản ứng thế nào. Ghi thật, kể cả phản ứng không vui.
Sau một tháng, anh P thấy ranh giới số bốn đã thành thói quen: nhóm công việc biết anh tắt thông báo, trưởng nhóm chỉ gọi điện hai lần trong tháng và cả hai lần đều là việc gấp thật. Anh bắt đầu với ranh giới số một. Hàng xóm lần đầu nghe "tám giờ em qua" hơi ngạc nhiên, lần thứ hai thì tự nhắn từ trước "khi nào chú ăn xong qua giúp anh nha".
Mỗi quý, đọc lại cả trang và hỏi: ranh giới nào không còn cần nữa, vì hoàn cảnh đã khác; ranh giới nào cần thêm, vì có chuyện mới. Khi con lớn hơn, khi đổi việc, khi bố mẹ già yếu hơn, trang sổ cũng nên đổi. Ranh giới không phải điều luật khắc vào đá, nó là bản đồ của chính bạn ở từng giai đoạn.
Nếu trong lúc viết, bạn nhận ra mình đang mang những chuyện nặng hơn nhiều so với bực mình thường ngày, như sợ hãi kéo dài, bị doạ nạt, hoặc những suy nghĩ làm hại bản thân, đừng chỉ viết sổ: hãy gặp chuyên gia tâm lý, và gọi 113 nếu bạn đang không an toàn.
Câu ranh giới viết dở và viết được
Lần đầu viết, phần lớn người ta viết thành mong muốn, lời trách hoặc lời thề. Vài cặp đối chiếu lấy từ những trang sổ hay gặp:
| Viết dở | Vì sao dở | Viết được |
|---|---|---|
| "Mọi người phải tôn trọng giờ nghỉ của mình." | Đòi người khác làm, mình không kiểm soát được | "Sau tám giờ tối, mình không trả lời tin nhắn công việc; việc gấp mình nhận qua điện thoại." |
| "Không bao giờ cho ai vay tiền nữa." | Quá chặt, dễ vỡ ở lần đầu gặp người thân kẹt thật | "Mình chỉ cho vay khoản mình sẵn sàng mất, và không cho vay tiếp khi khoản trước chưa trả." |
| "Bố vợ thật quá đáng khi hỏi lương." | Là lời trách, không phải việc mình sẽ làm | "Ai hỏi lương, mình trả lời chung chung rồi hỏi sang chuyện khác." |
| "Mình sẽ cố gắng bớt dễ dãi." | Mơ hồ, không biết lúc nào là đã làm được | "Mỗi lần được nhờ, mình hẹn trả lời sau ít nhất mười phút." |
Câu viết được luôn có hành động cụ thể, có lúc, có chỗ, và đọc lên là biết ngay mình đã làm đúng hay chưa. Nếu câu của bạn chưa trả lời được câu hỏi "cụ thể mình sẽ làm gì", viết lại.
Câu hỏi thường gặp
Viết ranh giới ra giấy có thật sự cần không?
Không bắt buộc, nhưng giúp rất nhiều. Ranh giới chỉ nghĩ trong đầu dễ bị cảm giác có lỗi xoá mất lúc cần. Viết ra giấy làm nó cụ thể hơn, và bạn có chỗ để đọc lại khi phân vân giữa giữ và nhượng bộ.
Câu ranh giới nên viết thế nào cho đúng?
Viết về việc bạn sẽ làm, không phải việc người khác phải làm. Thay vì "mọi người không được gọi sau bảy giờ", viết "sau bảy giờ mình chỉ nghe máy người nhà, các cuộc khác mình gọi lại sáng mai". Nên có ngoại lệ rõ cho tình huống nguy hiểm.
Nên viết bao nhiêu ranh giới một lần?
Ba đến năm là vừa cho lần đầu, dựa trên những chuyện thật trong hai tuần gần nhất. Nhưng mỗi tuần chỉ tập giữ một cái. Viết nhiều mà giữ ít dễ tạo cảm giác thất bại và làm bạn bỏ cả trang sổ.
Lỡ không giữ được ranh giới đã viết thì sao?
Ghi lại lần lỡ đó một dòng, không tự trách, rồi làm lại vào ngày hôm sau. Hầu như ai cũng lỡ vài lần trong tuần đầu. Viết sẵn dòng "nếu lỡ, mình sẽ làm lại từ ngày mai" giúp bạn không bỏ cuộc sau lần lỡ đầu tiên.
Bao lâu thì nên viết lại ranh giới?
Đọc lại cuối tuần đầu, cuối tháng đầu, rồi mỗi quý một lần. Khi hoàn cảnh đổi như có con, đổi việc, bố mẹ già yếu hơn, hãy viết lại. Ranh giới là bản đồ theo từng giai đoạn sống chứ không cố định mãi.
Có nên cho người thân đọc trang sổ ranh giới không?
Không cần. Trang sổ là để bạn rõ với chính mình. Điều người thân cần biết là câu nói ranh giới, nói trực tiếp đúng lúc. Nếu muốn chia sẻ với vợ hoặc chồng để cùng hỗ trợ nhau, hãy chọn chia sẻ phần ranh giới liên quan tới cả nhà.