Muốn góp ý mà không mất lòng, bạn đi theo bốn bước: hỏi xem người kia có sẵn lòng nghe không, nói đúng một việc cụ thể đã xảy ra, nói việc đó ảnh hưởng tới bạn hay tới công việc chung thế nào, rồi đề nghị một điều nhỏ có thể làm khác đi. Nói riêng, nói ngắn, không đem chuyện cũ ra kể, không bàn về tính cách con người. Phần lớn lời góp ý bị giận không phải vì nội dung sai, mà vì nói sai lúc, sai chỗ, hoặc nói như đang phán xét cả con người.
Bài này dành cho người hay cả nể, thấy điều chướng mắt mà nuốt vào cho yên chuyện, tới lúc không nhịn được nữa thì bật ra một câu nặng hơn mức cần. Phần dưới là công thức, câu mẫu xếp từ mềm tới dứt khoát, bảng nói dở và nói được, cùng những việc nên làm sau khi đã nói xong.
Vì sao cùng một ý mà người này nói thì được nghe, người kia nói thì bị giận
Thử hình dung chị A làm cùng nhóm với anh B. Anh B hay nộp phần việc trễ một hai ngày, cả nhóm phải đợi. Lần thứ nhất chị A im. Lần thứ hai chị thở dài trong cuộc họp. Lần thứ ba chị buột miệng giữa phòng: "Anh lúc nào cũng trễ, cả nhóm khổ vì anh." Ý của chị đúng, nhưng anh B nghe xong chỉ nhớ ba thứ: bị nói trước mặt người khác, bị gán chữ "lúc nào cũng", và bị đổ cho cái khổ của cả nhóm. Từ hôm đó anh ít nói chuyện với chị, còn chuyện nộp trễ thì vẫn vậy.
Người nghe góp ý thường không phản ứng với nội dung trước, mà phản ứng với cảm giác bị đánh giá. Khi câu nói nhắm vào con người ("bạn ẩu", "chị khó tính", "anh vô tâm"), người nghe phải lo giữ thể diện trước đã, nên họ cãi, chối, hoặc im rồi để bụng. Khi câu nói nhắm vào một việc cụ thể ("bản báo cáo thứ Hai tới tay em chiều thứ Tư"), người nghe có chỗ để nhìn vào, để giải thích, để sửa.
Còn một điều người cả nể hay quên: góp ý muộn là góp ý nặng. Nhịn ba lần rồi mới nói thì giọng đã mang theo bực bội của cả ba lần. Nói ngay từ lần đầu, khi mình còn bình tĩnh, câu nói nhẹ hơn hẳn và người kia cũng dễ nhận hơn, vì chuyện còn nhỏ, chưa thành "tội".
Công thức bốn bước, dùng được cho hầu hết các mối quan hệ
Bốn bước dưới đây không phải bài văn mẫu để đọc thuộc. Nó là cái khung để bạn tự soạn trong đầu trước khi mở miệng, chừng một phút là đủ.
- Hỏi trước có tiện nghe không. Một câu ngắn như "Em nói với anh một chuyện nhỏ được không, chừng năm phút thôi?" cho người kia biết sắp có chuyện cần nghe, và cho họ quyền chọn lúc. Nếu họ bảo đang bận, hẹn lại giờ cụ thể, đừng nói vội cho xong.
- Nói đúng một việc đã xảy ra, có lúc có chỗ. Không "lúc nào cũng", không "bao giờ cũng", không kể lại chuyện năm ngoái. Ví dụ: "Bản số liệu tuần này tới tay em chiều thứ Tư, trong khi mình hẹn sáng thứ Hai."
- Nói ảnh hưởng tới mình hoặc tới việc chung. Ví dụ: "Em phải dời buổi gửi khách sang thứ Năm, khách có hỏi lại." Phần này cho người kia thấy vì sao bạn lên tiếng, rằng đây không phải chuyện bắt bẻ.
- Đề nghị một điều nhỏ, rồi hỏi ý họ. Ví dụ: "Lần sau nếu thấy không kịp, anh nhắn em trước một ngày được không? Hay anh thấy cách nào tiện hơn?" Câu hỏi cuối mở đường cho người kia góp phần vào cách sửa, nên họ dễ làm theo hơn.
Cả bốn bước nói xong trong chưa tới một phút. Phần còn lại của cuộc nói chuyện là nghe. Người kia có thể có lý do bạn không biết: đang bị dồn việc từ chỗ khác, nhà có người ốm, hiểu sai hạn chót. Nghe xong rồi mới chốt cách làm, đừng chốt trước khi nghe.
Câu nói mẫu, xếp từ mềm tới dứt khoát
Chọn câu theo mức độ chuyện và theo số lần đã nhắc. Lần đầu dùng câu mềm, lần sau chuyện lặp lại mới cần câu rõ hơn. Giọng câu mẫu nên đổi theo vai, đừng giữ một kiểu cho mọi người.
- Mềm nhất, khi chuyện còn nhỏ: "Chị ơi, cho em hỏi nhỏ chút, hôm qua bàn giao ca em không thấy sổ ghi, chị để chỗ khác hay hôm qua bận quá chưa kịp ạ?"
- Mềm, có nói ảnh hưởng: "Mình nói thật nhé, hôm trước bạn đến trễ bốn mươi phút mà không nhắn, mình ngồi chờ mà hơi lo. Lần sau trễ thì bạn nhắn mình một câu là được."
- Vừa, khi đã lặp lại: "Anh ơi, chuyện này em nói lần thứ hai rồi nên em nói rõ hơn chút: tài liệu tới tay em trễ thì em không kịp gửi khách. Mình thống nhất hạn sáng thứ Hai nhé anh?"
- Vừa, với người lớn tuổi hơn: "Cô ơi, cháu có một chuyện muốn thưa với cô, cô nghe cháu nói hết rồi cô bảo cháu nhé."
- Rõ ràng, khi người kia gạt đi: "Em hiểu anh bận. Em không trách anh, nhưng em cần mình có một mốc cố định, không thì em không làm phần của em được."
- Dứt khoát, khi đã nói nhiều lần: "Từ tuần sau, nếu đến trưa thứ Hai em chưa nhận được số liệu, em sẽ báo chị trưởng nhóm để chia lại việc. Em nói trước để anh không bất ngờ."
Để ý câu cuối: dứt khoát không có nghĩa là to tiếng. Nó chỉ là nói trước điều bạn sẽ làm, bằng giọng bình thường, không đe doạ, không mỉa mai. Người nghe biết rõ ranh giới nằm ở đâu, và việc tiếp theo là lựa chọn của họ.
Chọn lúc và chọn chỗ: một nửa thành công nằm ở đây
Nói riêng, không nói trước mặt người thứ ba. Cùng một câu, nói riêng là góp ý, nói trước đám đông là bêu. Kể cả khi bạn tin người kia "không để bụng đâu", họ vẫn phải gồng lên giữ mặt trước người khác. Nếu chuyện xảy ra giữa cuộc họp, chỉ cần một câu "lát mình nói thêm nhé" rồi để đó.
Chọn lúc cả hai đều không đói, không vội, không đang bực. Cuối giờ chiều thứ Sáu, ngay trước bữa cơm, lúc người kia vừa bị sếp gọi lên, hay lúc bạn đang nóng mặt, đều là lúc dở. Một buổi trưa yên, một ly cà phê, một đoạn đi bộ ra bãi xe thường dễ nói hơn nhiều.
Đừng để quá lâu sau sự việc. Nói trong vòng một hai ngày thì cả hai còn nhớ rõ. Để một tháng sau mới nói, người kia sẽ hỏi "sao giờ mới nói", và câu chuyện chuyển sang chuyện bạn để bụng.
Ngồi cạnh nhau hơn là ngồi đối diện. Người từng làm nhiều cuộc nói chuyện khó hay để ý chi tiết này: ngồi chéo góc hoặc đi song song làm câu chuyện bớt căng như một buổi thẩm vấn. Đó cũng là lý do nhiều người chọn nói lúc đi bộ.
Nói dở và nói được: bảng đối chiếu nhanh
Cột trái là những câu ai cũng từng buột miệng. Cột phải là cách nói cùng ý mà người nghe dễ nhận hơn.
| Nói dở | Vì sao dở | Nói được |
|---|---|---|
| "Bạn lúc nào cũng vậy." | Gán cho cả con người, người nghe phải cãi để giữ mình | "Tuần này có hai lần bạn đến sau giờ hẹn." |
| "Ai cũng thấy bạn như thế." | Kéo người vắng mặt vào, người nghe thấy bị cả nhóm xử | "Mình thấy vậy nên mình nói với bạn." |
| "Nói thật là mình chịu hết nổi rồi." | Dồn cảm xúc của nhiều lần vào một lần | "Chuyện này lặp lại nên mình muốn mình bàn cách sửa." |
| "Mình nói vì muốn tốt cho bạn thôi." | Nghe như dạy đời, người nghe phòng thủ ngay | "Mình nói vì chuyện này ảnh hưởng tới việc của mình." |
| "Không có gì đâu, chỉ là..." rồi im | Mập mờ, người kia đoán già đoán non | Nói thẳng một việc, một đề nghị, rồi hỏi ý họ |
Một mẹo nhỏ: trước khi nói, tự hỏi câu của mình có quay được camera không. "Đến trễ bốn mươi phút" quay được. "Vô trách nhiệm" không quay được. Thứ gì quay được thì người kia khó cãi, thứ gì không quay được thì họ sẽ cãi.
Những việc không cần làm khi góp ý
Người cả nể thường làm dư nhiều thứ vì sợ người kia buồn. Mấy thứ dư đó lại làm lời góp ý mờ đi hoặc nặng thêm.
- Không cần xin lỗi rối rít trước khi nói. Một câu "em nói hơi thẳng, anh thông cảm" là đủ; xin lỗi ba lần làm người nghe tưởng chuyện ghê gớm lắm.
- Không cần kẹp lời chê giữa hai lời khen cho "ngọt". Người nghe quen rồi, nghe khen là đã chờ chữ "nhưng", và lời khen thật lần sau cũng mất giá.
- Không cần giải thích dài vì sao mình có quyền nói. Một câu về ảnh hưởng là đủ lý do.
- Không cần nói dối cho nhẹ, kiểu đổ cho "sếp nhắc" trong khi sếp không hề nhắc. Lộ ra là mất cả lòng tin lẫn lời góp ý.
- Không cần đòi người kia nhận sai ngay tại chỗ. Mục tiêu là lần sau khác đi, không phải nghe câu "em xin lỗi".
- Không cần nhắn thêm một tin dài sau khi đã nói xong để "nói cho rõ". Thường tin nhắn đó lại khơi chuyện lên.
Sau khi góp ý: giữ quan hệ trong mấy ngày tiếp theo
Hôm sau, cư xử như bình thường. Chào hỏi, rủ ăn trưa nếu vẫn hay rủ, nhờ việc như vẫn nhờ. Người vừa nghe góp ý hay lo bạn đã "ghim" mình; một lời chào bình thường gỡ mối lo đó nhanh hơn mọi lời giải thích. Đừng tránh mặt, cũng đừng tỏ ra quá ngọt ngào bất thường, vì cả hai đều làm người kia thấy chuyện vẫn chưa xong.
Khi người kia đã sửa, dù chỉ một lần, hãy nói ra. Một câu như "Hôm nay số liệu tới sớm, em làm kịp hết, cảm ơn anh nhé" có sức nặng hơn nhiều so với lời khen chung chung. Nó cho người kia thấy bạn để ý cả phần tốt chứ không chỉ chờ bắt lỗi.
Nếu sau một hai tuần chuyện vẫn lặp lại, nói lần hai bằng câu rõ hơn, như ở phần câu mẫu. Tới lần ba thì bàn với người có trách nhiệm chung, như trưởng nhóm hoặc người lớn trong nhà, và báo trước cho người kia biết. Làm như vậy không phải là tố, mà là bạn đã cho họ đủ cơ hội và đã nói thẳng với họ trước.
Câu hỏi thường gặp
Góp ý không mất lòng có nghĩa là phải nói vòng vo không?
Không. Nói vòng vo quá thì người kia không hiểu bạn muốn gì, rồi lần sau chuyện lặp lại. Không mất lòng nằm ở chỗ nói riêng, nói đúng việc, không chê con người, chứ không nằm ở chỗ nói ít đi hay nói tránh.
Nên khen trước rồi mới góp ý không?
Nếu lời khen là thật và liên quan, cứ khen. Nhưng đừng dựng lời khen chỉ để làm đệm cho lời chê, vì người nghe nhận ra ngay. Tốt hơn là khen riêng vào lúc khác, khi họ làm tốt thật.
Nếu người kia hỏi lại "sao giờ mới nói" thì đáp thế nào?
Nhận thẳng là mình đã ngại, không cần chống chế. Ví dụ: "Mình ngại nên để lâu, đó là lỗi của mình. Giờ mình nói vì không muốn chuyện này làm hai đứa khó chịu thêm." Câu nhận lỗi nhỏ đó thường làm không khí dịu đi.
Góp ý qua người thứ ba có được không?
Hầu như không nên, vì lời đi qua một người là bị thêm bớt, và người kia sẽ thấy bạn nói sau lưng. Chỉ nhờ người thứ ba khi bạn đã nói trực tiếp mà không được, và nên báo cho người kia biết là bạn sẽ làm vậy.
Nói xong mà người kia im lặng thì làm gì?
Để họ im một lúc, đừng nói lấp chỗ trống. Có thể hỏi nhẹ "anh thấy sao?" rồi chờ. Nếu họ vẫn chưa muốn nói, kết thúc bằng một câu như "anh cứ nghĩ thêm, hôm khác mình bàn" và để chuyện nghỉ một hai ngày.
Có nên góp ý khi chính mình cũng từng mắc lỗi đó không?
Vẫn nên, nhưng thừa nhận trước thì người kia dễ nghe hơn. Ví dụ: "Hồi trước mình cũng hay trễ hạn kiểu này nên mình hiểu, nhưng giờ việc chung kẹt nên mình phải nói." Thừa nhận như vậy làm bạn bớt giống người đứng trên phán xét.