Đặt ranh giới không phải là ích kỷ: ích kỷ là lấy phần của người khác hoặc bắt người khác chịu thiệt cho mình, còn ranh giới là giữ phần của mình và vẫn để người khác giữ phần của họ. Chỗ dễ lẫn là cả hai đều có câu "không", nhưng một bên từ chối cho đi thêm, một bên đòi lấy về.
Nhiều người lần đầu tập từ chối bị nói ngay một câu "dạo này sống ích kỷ quá" và lập tức lùi lại. Bài này đưa ra sáu câu hỏi để bạn tự kiểm khi bị trách như vậy, vài ví dụ giáp ranh khó phân, và cách đáp lại mà không cãi nhau.
Câu "ích kỷ" thường đến lúc nào
Anh M, ba mươi hai tuổi, là con trai út trong một nhà bốn anh chị em. Từ ngày đi làm, cứ cuối tuần anh về nhà bố mẹ, chở mẹ đi chợ, sửa đồ, đưa đón các cháu, vì anh là người duy nhất ở gần. Năm nay anh bắt đầu học thêm buổi tối thứ Bảy, nên báo với cả nhà: từ giờ anh chỉ về được Chủ nhật. Chị cả nói trong nhóm chat gia đình: "Út giờ lớn rồi, sống cho mình thôi." Một người anh thả biểu tượng cười.
Câu đó làm anh M mất ngủ hai đêm. Anh tự hỏi có phải mình đang ích kỷ thật không, khi bố mẹ đã già mà mình lại bớt về. Câu hỏi này rất thật, và đáng được trả lời cẩn thận, không phải gạt đi bằng một khẩu hiệu "yêu bản thân".
Để ý thời điểm: câu "ích kỷ" thường xuất hiện đúng lúc ai đó bắt đầu thay đổi một thói quen mà người khác đã quen hưởng. Không ai nói anh M ích kỷ trong năm năm anh về mỗi cuối tuần. Lời trách đến khi anh giảm đi một ngày. Điều đó không chứng minh lời trách sai, nhưng cho thấy nó có thể đang phản ánh sự hụt hẫng của người quen được nhận, hơn là bản chất của việc anh làm.
Người nói câu đó cũng không hẳn có ý xấu. Chị cả có thể đang lo bố mẹ thiếu người, hoặc đang mệt vì việc của chính mình. Hiểu như vậy giúp anh M đáp lại mà không thấy bị tấn công.
Sáu câu hỏi để tự kiểm
Khi bị nói là ích kỷ, hoặc khi chính bạn nghi ngờ mình, trả lời lần lượt sáu câu này. Viết ra giấy thì càng rõ:
- Mình đang từ chối cho thêm, hay đang lấy bớt của người khác? Anh M bớt thời gian của mình cho gia đình; anh không lấy gì của ai. Ích kỷ thường là chiếm phần chung, như dùng hết tiền quỹ chung, hay đẩy việc của mình cho người khác.
- Có ai bị thiệt hại thật, hay chỉ bị bất tiện? Bố mẹ anh M phải đi chợ vào Chủ nhật thay vì thứ Bảy là bất tiện. Nếu bố mẹ ốm mà không ai chăm thì là thiệt hại thật, và khi đó câu chuyện khác.
- Mình có nói rõ, báo trước không? Người giữ ranh giới báo trước và giữ lời. Người ích kỷ thường biến mất không báo, hoặc huỷ vào phút chót.
- Mình có tôn trọng khi người khác cũng giữ ranh giới không? Nếu anh M bực khi chị cả nói "tuần này chị không đón cháu được", thì anh đang đòi người khác điều mình không cho. Đó là dấu hiệu lệch.
- Mình có còn cho đi ở phần mình làm được không? Anh M vẫn về Chủ nhật, vẫn gọi điện mỗi tối. Ranh giới khác cắt đứt ở chỗ phần còn lại vẫn được trao trọn vẹn.
- Nếu người khác làm y như vậy, mình có gọi họ là ích kỷ không? Câu này thường cho câu trả lời thật nhất. Phần lớn chúng ta khắt khe với mình hơn với người khác rất nhiều.
Nếu năm trên sáu câu nghiêng về phía "giữ phần mình", bạn đang đặt ranh giới. Nếu nhiều câu nghiêng về "lấy của người khác", đáng để nhìn lại, và đó cũng là điều tốt: bạn phát hiện ra trước khi người khác phải chịu lâu.
Đặt cạnh nhau cho dễ thấy
Cùng một tình huống, một cách làm là ranh giới, một cách làm là ích kỷ. Vài ví dụ giả định quen thuộc:
| Tình huống | Giữ ranh giới | Ích kỷ |
|---|---|---|
| Đi ăn chung, chia tiền | Báo trước "mình chỉ gọi một món, mình trả phần mình" | Gọi nhiều món đắt rồi đòi chia đều |
| Phòng ở chung | "Đồ trong ngăn này của mình, bạn hỏi trước nha" | Dùng đồ của bạn cùng phòng mà không hỏi, đồ của mình thì khoá |
| Việc nhóm ở chỗ làm | "Em làm xong phần em rồi, phần còn lại em không nhận thêm" | Bỏ dở phần mình để người khác gánh |
| Việc nhà ở chung với bố mẹ | "Con nấu tối thứ Hai, Tư, Sáu, còn lại con bận học" | Không phụ việc gì, nói "con bận" mọi lúc |
| Người thân hỏi vay tiền | "Khoản này con không cho vay được, con góp tiền thuốc cho mẹ tháng này" | Vay của người thân rồi không trả, lần sau vẫn hỏi |
Để ý cột giữa luôn có hai thứ: một lời nói rõ, và một phần vẫn được trao. Cột phải thường thiếu cả hai: không nói, và chỉ lấy. Đó là chỗ phân biệt dễ nhất khi bạn rối.
Những ca giáp ranh khó phân
Có những tình huống thật sự khó, và nên thừa nhận như vậy thay vì vội kết luận. Ví dụ bố mẹ già yếu cần người chăm, và bạn là người con duy nhất ở gần. Ở đây ranh giới vẫn tồn tại, bạn không thể làm mọi thứ mãi mãi mà không gục, nhưng cách giữ cần đi kèm giải pháp: thuê người phụ giúp vài buổi, bàn với anh chị em chia tiền chia việc, sắp xếp lại lịch. Câu "Con không làm nổi nữa" nói một mình thì nghe như bỏ cuộc; câu "Con lo được ba buổi một tuần, mình bàn xem mấy buổi còn lại ai giúp nha" là ranh giới có trách nhiệm.
Một ca khác: bạn thân gặp chuyện buồn lớn, gọi điện mỗi đêm. Bạn mệt, cần ngủ. Giữ ranh giới tuyệt đối lúc này có thể làm bạn mình thấy bị bỏ rơi đúng lúc khó nhất. Ở đây ranh giới nên linh hoạt trong vài tuần đầu, rồi dần đặt lại: "Tuần này mình nghe bạn mỗi tối được, từ tuần sau mình gọi nhau hai tối thôi nha, mình cũng cần ngủ để còn đi làm." Nếu bạn thấy người bạn có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, hãy khuyến khích họ gặp chuyên gia tâm lý, gọi 115 khi khẩn cấp.
Ca thứ ba: con nhỏ cần bạn, mà bạn cũng cần một buổi tối cho mình. Đặt ranh giới với con không phải là ích kỷ khi bạn đảm bảo con an toàn, có người trông, và bạn vẫn có mặt ở những lúc quan trọng. Cha mẹ kiệt sức thì cũng khó dịu dàng với con.
Điểm chung của các ca giáp ranh: ranh giới không biến mất, nhưng đi kèm việc tìm cách khác để nhu cầu của người kia vẫn được lo. Ích kỷ thì bỏ mặc nhu cầu đó; ranh giới có trách nhiệm thì chia nó ra.
Đáp lại khi bị trách là ích kỷ
Không cần chứng minh mình không ích kỷ. Càng giải thích dài càng giống đang tự bào chữa. Vài câu đáp, từ mềm tới dứt khoát, theo từng vai:
- Con nói với mẹ: "Con biết mẹ quen có con thứ Bảy, con cũng tiếc. Con vẫn về Chủ nhật, mẹ cần gì mẹ cứ gọi con nha."
- Em nói với chị trong nhóm chat gia đình: "Em vẫn lo phần em được, chị em mình bàn chia lại việc thứ Bảy nha chị."
- Mình nói với bạn: "Mình hiểu bạn thấy vậy. Mình không bớt quý bạn, mình chỉ bớt nhận việc thôi."
- Em nói với đồng nghiệp: "Phần của em em làm đủ rồi ạ, phần này em không nhận thêm được."
- Khi bị nói lại nhiều lần: "Mình đã giải thích rồi, mình mong mọi người tôn trọng quyết định này."
Anh M chọn câu đầu và câu thứ hai. Anh nhắn riêng cho chị cả thay vì cãi trong nhóm chung. Hai chị em gọi điện, chia lại: chị cả đón mẹ đi khám thứ Bảy đầu tháng, anh lo các Chủ nhật. Chị cả sau đó nói thật là chị cũng mệt, và câu trách hôm trước là vì chị sợ phải gánh thêm. Lời trách "ích kỷ" hoá ra là một lời kêu cứu lệch hướng, và được giải khi hai người nói thẳng với nhau.
Nhìn từ phía người đã quen được nhận
Công bằng mà nói, người quen được nhận cũng có cái khó của họ. Họ đã xây kế hoạch dựa trên sự có mặt của bạn: mẹ anh M quen đi chợ sáng thứ Bảy, chị cả quen không phải lo phần đó. Khi bạn đổi, họ phải đổi theo, và đổi thì ai cũng mệt. Sự khó chịu của họ không có nghĩa là họ ích kỷ, cũng như ranh giới của bạn không có nghĩa là bạn ích kỷ.
Vì vậy cách bạn đổi quan trọng không kém việc bạn đổi. Báo trước càng sớm càng tốt, đổi từng chút một thay vì cắt một lần, và giúp người kia sắp xếp lại trong giai đoạn chuyển. Anh M báo trước một tháng, và trong tháng đó vẫn về thứ Bảy nhưng chỉ buổi sáng, để mẹ quen dần. Cách đó tốn thêm vài buổi, nhưng đổi lại không ai thấy bị bỏ rơi đột ngột.
Cuối cùng, nếu bạn để ý thấy mình đang đặt ranh giới chỉ theo một chiều, đòi người khác tôn trọng phần của mình nhưng dễ dàng bước vào phần của họ, đó là lúc dừng lại. Ranh giới thật đi theo cả hai chiều. Người giữ ranh giới tốt thường cũng là người dễ nói "Em có làm phiền anh không?" trước khi nhờ ai điều gì.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: ai được hưởng ranh giới của bạn
Người ta hay nghĩ ranh giới chỉ có lợi cho người đặt nó. Thật ra những người xung quanh cũng được hưởng, chỉ là họ không thấy ngay. Khi anh M có buổi tối thứ Bảy để học, anh bớt cáu, bớt về nhà trong tâm trạng mệt mỏi, và những Chủ nhật anh về là những buổi anh thật sự có mặt, không phải ngồi đó mà đầu nghĩ chuyện khác. Mẹ anh sau vài tháng nói một câu anh nhớ mãi: "Dạo này con về thấy vui hơn."
Người không giữ ranh giới thường cho đi nhiều về số lượng nhưng ít về chất lượng: có mặt mà cáu gắt, giúp mà than thở, đồng ý mà làm qua loa. Người giữ ranh giới cho đi ít hơn một chút, nhưng phần cho đi là trọn vẹn. Nếu phải chọn giữa hai kiểu người thân, phần lớn chúng ta sẽ chọn kiểu thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối giúp đỡ người thân có phải là ích kỷ không?
Không nhất thiết. Nếu bạn nói rõ, báo trước, vẫn giúp ở phần mình làm được và không bỏ mặc người thân trong tình huống nguy hiểm, đó là ranh giới. Ích kỷ là lấy phần của người khác hoặc để họ chịu thiệt cho mình.
Bị gia đình nói là sống ích kỷ thì nên trả lời thế nào?
Không cần chứng minh hay cãi. Ghi nhận cảm xúc của họ, nói rõ phần bạn vẫn làm được, và đề nghị cùng bàn cách chia lại việc. Nói riêng với người trách thường hiệu quả hơn tranh luận trong nhóm chat đông người.
Làm sao biết mình đang ích kỷ thật hay chỉ bị trách oan?
Tự hỏi: mình đang từ chối cho thêm hay lấy bớt của người khác; có ai thiệt hại thật không; mình có báo trước không; nếu người khác làm vậy mình có gọi họ là ích kỷ không. Phần lớn câu trả lời sẽ cho thấy rõ.
Chăm bố mẹ già mà muốn có thời gian riêng có sai không?
Không sai. Người chăm sóc kiệt sức thì chăm cũng khó lâu dài. Điều cần là ranh giới đi kèm giải pháp: chia việc với anh chị em, thuê người phụ giúp vài buổi, sắp xếp lịch cố định, để bố mẹ vẫn được lo đầy đủ.
Người hay nói người khác ích kỷ có phải là người xấu không?
Không hẳn. Nhiều khi câu trách đó đến từ sự hụt hẫng, mệt mỏi hoặc lo lắng của chính họ. Hiểu như vậy giúp bạn đáp lại bình tĩnh và tìm ra điều họ thật sự cần, thay vì coi đó là một cuộc tấn công.
Ranh giới chỉ đòi người khác tôn trọng mình thì có đúng không?
Không đủ. Ranh giới thật đi theo cả hai chiều: bạn giữ phần mình và tôn trọng phần của người khác. Nếu bạn bực khi người khác từ chối mình, trong khi chính mình hay từ chối họ, đó là dấu hiệu nên nhìn lại.