Khi phải hướng dẫn việc cho người lớn tuổi hơn mình, giữ ba điều: xưng hô theo tuổi đời (anh, chị, cô, chú) dù mình là người chỉ; chỉ theo từng bước nhỏ và để người kia tự làm bằng tay mình; tránh những câu có giọng dạy dỗ như "dễ mà", "hiểu chưa", "để em làm cho nhanh". Người lớn tuổi học việc mới không cần được nhường, họ cần được chỉ rõ và được sai mà không bị cười. Đổi lại, họ mang theo kinh nghiệm đời và kinh nghiệm nghề cũ mà người trẻ chưa có.
Ví dụ giả định trong bài: anh C hai mươi sáu tuổi, phụ trách một nhóm điều phối đơn hàng làm việc ở văn phòng chia sẻ. Chú D năm mươi hai tuổi, trước làm thủ kho ở xưởng, nay chuyển sang nhóm của anh C và phải học phần mềm quản lý đơn từ đầu. Bài đi qua cách mở đầu, cách chỉ việc, câu nên tránh, câu chú D nên nói ra để được học tử tế, và cách giữ quan hệ dài lâu.
Hai nỗi ngại ngồi cùng một bàn
Anh C ngại theo kiểu của người trẻ: sợ mình nói gì cũng thành "dạy đời", sợ chú D không phục, sợ nhắc lỗi thì mất lòng. Vì ngại, anh hay làm luôn phần việc khó cho chú, hoặc chỉ qua loa rồi bảo "chú cứ làm từ từ". Kết quả là sau ba tuần, chú D vẫn chưa tự làm được, và cả hai đều mệt.
Chú D ngại theo kiểu khác: sợ hỏi nhiều thì bị coi là chậm, sợ bị nghĩ "già rồi còn học làm gì". Người lớn tuổi đổi nghề thường mang theo một nỗi lo âm thầm là mình đang bị đánh giá từng ngày. Thế nên chú gật đầu khi chưa hiểu, ghi chép vội vào sổ, tối về tự mò, và rất ngại hỏi lại lần thứ hai.
Hai nỗi ngại này cộng lại thành một vòng luẩn quẩn: người chỉ không dám chỉ kỹ, người học không dám hỏi kỹ. Cách phá vòng đó là nói ra từ buổi đầu, bằng một câu rất đơn giản, để cả hai biết mình được phép làm gì. Người chỉ được phép nhắc lỗi, người học được phép hỏi lại bao nhiêu lần cũng được. Khi đã nói ra rồi, phần còn lại dễ hơn nhiều.
Xưng hô và câu mở đầu buổi đầu tiên
Xưng hô theo tuổi đời, không theo chức. Anh C gọi "chú", xưng "cháu" hoặc "em" tuỳ cách chú D muốn. Hỏi thẳng là gọn nhất: "Chú muốn cháu gọi là chú hay gọi anh cho tiện ạ?" Nhiều người lớn tuổi ở chỗ làm thích được gọi "anh", "chị" cho trẻ trung, nhưng đừng tự quyết thay họ.
Nói rõ vai trước khi chỉ việc. "Phần mềm này cháu dùng hai năm rồi nên cháu chỉ chú phần này. Còn chuyện kho bãi, xuất nhập thì chú hơn cháu nhiều, có gì cháu hỏi lại chú." Câu này cho thấy việc chỉ chỉ là chuyện một phần mềm, không phải chuyện ai giỏi hơn ai.
Thoả thuận cách hỏi. "Chỗ nào chưa rõ chú cứ hỏi, hỏi mấy lần cũng được. Cháu chỉ nhanh quá thì chú bảo cháu chậm lại." Người học được "cấp phép" hỏi lại từ đầu thì sẽ hỏi thật.
Thoả thuận cách nhắc lỗi. "Thấy chú làm sai chỗ nào cháu nói luôn lúc đó nhé, cho chú đỡ phải sửa lại nhiều." Nói trước như vậy thì lúc nhắc thật, chú D không thấy bị bắt lỗi.
Chỉ việc theo từng bước, để người kia cầm chuột
Người lớn tuổi học công cụ mới không chậm hơn người trẻ bao nhiêu nếu được chỉ đúng cách. Cách anh C chỉ chú D một thao tác mới:
- Nói trước mục đích của việc: "Mình làm bước này để đơn hàng hiện lên bên bộ phận giao hàng chú ạ." Người có kinh nghiệm hiểu mục đích thì nhớ thao tác nhanh hơn.
- Làm mẫu một lần, chậm, vừa làm vừa nói mình đang bấm vào đâu.
- Đổi chỗ: chú D cầm chuột, anh C ngồi bên cạnh và chỉ bằng lời, không giành lại bàn phím.
- Để chú tự ghi lại các bước bằng cách của chú, có thể vẽ tay ra một cuốn sổ trắng. Đừng đưa sẵn tài liệu dài hai mươi trang.
- Hỏi kiểm tra bằng câu mở: "Chú làm lại thử một đơn khác xem" thay vì "Hiểu chưa chú?", vì câu thứ hai ai cũng trả lời "hiểu rồi".
- Hẹn thời điểm hỏi lại: "Chiều nay ba giờ cháu ghé lại xem chú vướng chỗ nào nhé."
Chi tiết nhỏ mà người hay kèm người mới đều biết: đừng ngồi quá sát và đừng thở dài khi người kia bấm nhầm. Tiếng thở dài nghe rõ hơn mọi lời động viên. Nếu thấy mình sốt ruột, đứng dậy rót cốc nước, quay lại rồi chỉ tiếp.
Câu nên tránh và câu thay
Phần lớn câu gây khó chịu không phải do ý xấu, mà do quen miệng khi chỉ việc cho người trẻ hơn mình rồi dùng nguyên với người lớn tuổi:
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Cái này dễ mà chú." | "Lần đầu ai cũng vướng chỗ này chú ạ." |
| "Hiểu chưa ạ?" | "Chú thử làm lại một lần cháu xem nhé." |
| "Thôi để cháu làm cho nhanh." | "Mình làm chậm lần này, lần sau chú tự làm được." |
| "Người lớn tuổi hay quên mấy cái này." | Không nói. Ai mới học cũng quên. |
| "Cháu nói rồi mà." | "Chỗ này cháu chỉ chưa kỹ, cháu nói lại nhé." |
| Giảng to giữa phòng cho mọi người nghe | Nhắc nhỏ, ngồi cạnh, chỉ hai người nghe |
Câu "cháu nói rồi mà" là câu làm người học im nhanh nhất. Nhận phần thiếu về mình ("cháu chỉ chưa kỹ") không làm anh C mất uy, nó làm chú D dám hỏi tiếp. Và khi chú D làm đúng, nói ra một câu cụ thể: "Chú nhập đơn này nhanh hơn hôm qua nhiều đấy", khen việc chứ không khen kiểu "chú giỏi quá" như khen trẻ con.
Khi bạn là người lớn tuổi đang học: câu nói để được học tử tế
Phần này dành cho chú D và những ai đổi nghề, học công cụ mới ở tuổi trung niên. Nói ra nhu cầu của mình giúp người chỉ đỡ đoán:
- "Cháu chỉ chậm giúp chú bước này, chú ghi lại cho nhớ."
- "Chú hỏi lại lần nữa nhé, hôm qua chú làm thử thì kẹt ở đoạn lưu đơn."
- "Cháu để chú tự bấm, cháu nói bằng miệng thôi, chú tự làm mới nhớ được."
- "Chú làm sai chỗ nào cháu cứ nói thẳng, chú không ngại đâu."
- Khi thấy người chỉ sốt ruột: "Cháu đang bận thì để chiều chú hỏi, chú ghi sẵn mấy chỗ vướng rồi."
- Khi bị nói giọng hơi cộc: "Cháu nói nhẹ thôi, chú nghe được mà. Mình làm lại từ bước hai nhé."
Không cần xin lỗi rối rít mỗi lần hỏi ("chú xin lỗi, chú chậm quá"). Câu đó lặp nhiều làm người chỉ khó xử và làm chính mình thấy nhỏ đi. Một câu "cảm ơn cháu" cuối buổi là đủ.
Khi người lớn tuổi không chịu làm theo cách mới
Có lúc vấn đề không nằm ở chỗ chú D chưa biết làm, mà ở chỗ chú quen cách cũ và không muốn đổi. Ví dụ chú vẫn ghi đơn vào sổ tay rồi cuối ngày mới nhập vào phần mềm một lượt, trong khi bên giao hàng cần thấy đơn ngay. Với người từng làm thủ kho hai mươi năm, cuốn sổ là thứ chú tin, còn phần mềm thì chưa.
Đừng tranh luận cách nào hay hơn. Nói vào hậu quả cụ thể, bằng giọng cùng giải quyết: "Chú ơi, hôm qua có hai đơn chú nhập lúc năm giờ, bên giao hàng không kịp lấy, khách gọi lên hỏi. Mình thử nhập ngay khi nhận đơn trong một tuần xem có đỡ không chú?" Câu này không chê cuốn sổ, chỉ chỉ ra một việc vừa xảy ra và đề nghị thử trong một thời gian ngắn.
Nếu chú vẫn muốn giữ sổ, cứ để chú giữ, miễn đơn được nhập đúng giờ. Nhiều người lớn tuổi ghi tay song song một thời gian rồi tự bỏ khi thấy phần mềm đáng tin. Điều cần tránh là ép đổi bằng câu kiểu "Thời nay ai còn ghi sổ nữa chú", câu đó chạm vào cả hai mươi năm làm nghề của người ta.
Trường hợp đã nói hai lần mà việc vẫn trễ và ảnh hưởng tới khách, anh C nói rõ hơn, vẫn riêng tư: "Chú ạ, phần nhập đơn ngay là việc bắt buộc của nhóm mình, cháu cần chú làm theo từ thứ hai. Chú vướng chỗ nào cháu ngồi với chú." Rõ ràng về việc, mềm mỏng về người, và luôn kèm lời đề nghị giúp.
Giữ quan hệ lâu dài: đổi vai khi có dịp
Sau vài tuần, khi chú D đã tự làm được phần mềm, anh C nên chủ động hỏi chú những việc chú giỏi hơn: "Chú ơi, kho bên khách hay giao thiếu hàng, hồi chú làm thủ kho thì xử lý kiểu gì?" Câu hỏi này làm quan hệ cân lại. Chú D không còn chỉ là người đi học, chú trở thành người có thứ để cho.
Trong cuộc họp, khi chú D góp một ý hay, anh C ghi nhận tên chú trước nhóm: "Cách chia ca này là chú D gợi ý." Người lớn tuổi mới vào nhóm thường rất để ý chuyện mình có được nhìn thấy hay không.
Ngược lại, chú D cũng giữ được quan hệ bằng cách tôn trọng vai trưởng nhóm của anh C trước mặt người khác, dù trong lòng thấy anh còn trẻ. Có điều không đồng ý thì nói riêng: "Cháu ơi, chỗ phân việc sáng nay chú thấy hơi lệch, chú nói riêng với cháu thôi." Hai bên giữ được thể diện cho nhau trước nhóm là nền để làm việc với nhau nhiều năm.
Cũng đừng quên rằng một ngày nào đó chính anh C sẽ ở vị trí của chú D: bốn mươi, năm mươi tuổi, học một công cụ mới do một người hai mươi tuổi chỉ. Cách anh chỉ chú hôm nay là cách anh mong được chỉ khi ấy. Nghĩ như vậy, phần lớn câu nói tự khắc mềm đi.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ chỉ việc cho người lớn tuổi nên xưng hô thế nào?
Xưng hô theo tuổi đời như ngoài đời: chú, cô, anh, chị, và xưng cháu hoặc em. Nếu không chắc, hỏi thẳng người kia muốn được gọi thế nào, vì nhiều người ở chỗ làm thích được gọi anh, chị cho gần gũi.
Làm sao nhắc lỗi đồng nghiệp lớn tuổi mà không mất lòng?
Thoả thuận trước từ buổi đầu rằng thấy sai sẽ nói luôn, rồi khi nhắc thì ngồi cạnh, nói nhỏ, chỉ đúng chỗ sai. Tránh nhắc trước cả phòng và tránh câu "cháu nói rồi mà", nhận phần chưa chỉ kỹ về mình.
Người lớn tuổi học phần mềm mới có chậm hơn người trẻ không?
Thường chỉ chậm hơn ở mấy ngày đầu, nhất là khi được chỉ đúng cách: nói mục đích, làm mẫu chậm, rồi để họ tự cầm chuột. Người có kinh nghiệm nghề cũ hiểu quy trình nhanh, chỉ cần thời gian quen thao tác.
Có nên làm hộ phần khó cho đồng nghiệp lớn tuổi cho nhanh không?
Không nên làm hộ thường xuyên, vì người kia sẽ mãi không tự làm được và có thể thấy mình bị coi là kém. Làm chậm vài lần đầu cùng nhau sẽ tiết kiệm thời gian cho cả nhóm về lâu dài.
Người lớn tuổi nên nói gì khi người chỉ việc tỏ ra sốt ruột?
Nói nhẹ và cụ thể, ví dụ cháu đang bận thì để chiều chú hỏi, chú đã ghi sẵn chỗ vướng. Câu này giữ thể diện cho cả hai và cho người chỉ thời gian bình tĩnh lại.
Có nên khen đồng nghiệp lớn tuổi khi họ làm đúng không?
Có, nhưng khen vào việc cụ thể như nhập đơn nhanh hơn hôm qua, đúng hết các bước. Tránh khen chung kiểu "chú giỏi quá" vì nghe giống khen trẻ con và dễ bị hiểu là nói cho có.