Nói chuyện với đồng nghiệp khuyết tật, giữ ba điều: gọi họ bằng tên như mọi người, dùng cụm "người khuyết tật", "người dùng xe lăn", "người nghe kém" thay cho những chữ cũ mang ý chê; hỏi trước khi giúp và làm đúng như họ trả lời; nói chuyện công việc, chuyện đời thường với họ như với bất kỳ ai, không biến khuyết tật thành đề tài chính. Phần lớn sự lúng túng đến từ việc sợ nói sai, chứ không phải từ ý không tôn trọng, và nỗi sợ đó làm người ta tránh luôn cả việc chào hỏi.
Ví dụ giả định trong bài: anh P vào phòng thiết kế, dùng xe lăn sau một tai nạn từ nhiều năm trước. Chị Q ở phòng kế toán nghe kém, dùng máy trợ thính. Cả phòng quý họ nhưng hay lúng túng: có người nói to với chị Q như quát, có người đẩy xe cho anh P khi anh chưa nhờ, có người khen "anh giỏi quá, vượt lên số phận". Bài này nói về chuyện nói năng hằng ngày; chuyện quyền lợi, chế độ ở chỗ làm thì nên tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ngại nhất là không biết nói gì
Tuần đầu anh P vào phòng, có một hiện tượng lạ: ai cũng cười với anh, nhưng ít ai ngồi xuống nói chuyện. Họ không ghét anh. Họ sợ lỡ nói một câu như "chạy qua phòng bên lấy giúp anh tập giấy" rồi giật mình vì anh không chạy được. Họ sợ hỏi về xe lăn thì tò mò quá, không hỏi thì như làm ngơ. Thế là chọn cách an toàn nhất: cười rồi đi.
Với anh P, sự lảng tránh đó mệt hơn mọi câu hỏi vụng. Anh nói với một người bạn: "Hỏi sai mình còn trả lời được, chứ không ai nói gì thì mình như cái bàn trong phòng." Người khuyết tật thường đã nghe đủ mọi kiểu câu hỏi, họ có sẵn cách đáp. Điều họ khó chịu nhất là bị đối xử như một người khác loài, cần được nói nhỏ nhẹ, cần được tránh.
Một chi tiết nhỏ: những câu như "đi ăn trưa không", "chạy đi đâu đấy", "để em xem nào" mà nói với người dùng xe lăn hay người nhìn kém hoàn toàn không sao. Đó là cách nói thông thường, và chính họ cũng dùng. Không cần ngồi lựa từng chữ. Chỉ cần tránh vài cụm từ mang ý chê và vài thói quen dưới đây, còn lại cứ nói chuyện như với mọi đồng nghiệp khác.
Từ nên dùng và từ nên tránh
Ngôn ngữ hằng ngày còn nhiều chữ cũ mang ý chê bai hoặc thương hại. Đổi vài chữ là đủ:
| Nên tránh | Nên dùng | Vì sao |
|---|---|---|
| "Tàn tật", "tật nguyền" | "Người khuyết tật" | Chữ cũ gợi ý người đó là "phế", không còn làm được gì |
| "Què", "bại liệt", "ngồi xe lăn suốt" | "Người dùng xe lăn", "đi lại bằng xe lăn" | Xe lăn là công cụ giúp đi lại, không phải nhà tù |
| "Điếc", "câm" | "Người nghe kém", "người khiếm thính" | Chữ cũ thường được dùng để chửi, nghe rất nặng |
| "Mù" | "Người khiếm thị", "người nhìn kém" | Chữ cũ hay đi kèm câu đùa, câu chửi |
| "Bệnh nhân", "nạn nhân" | Gọi tên, hoặc "đồng nghiệp" | Người đi làm không phải đang nằm viện |
| "Vượt lên số phận", "tấm gương nghị lực" | Khen việc cụ thể: "Bản thiết kế này anh làm gọn quá." | Khen kiểu cũ làm như mọi việc họ làm đều là phép lạ |
Có một nguyên tắc đơn giản hơn mọi bảng: hỏi chính người đó họ muốn được gọi thế nào. Có người thích "người khiếm thính", có người thích "người nghe kém", có người bảo "gọi tên là được". Họ quyết, mình theo.
Hỏi trước khi giúp, và làm đúng như họ trả lời
Muốn giúp là ý tốt. Nhưng giúp mà không hỏi có khi làm người ta mất thăng bằng, mất việc đang làm dở, hoặc mất cảm giác tự lo được. Cách làm:
- Hỏi một câu ngắn trước: "Anh có cần em giúp gì không?" hoặc cụ thể hơn: "Cửa này nặng, em giữ cửa cho anh nhé?"
- Nếu họ nói "không cần", nhận câu đó và lùi lại, không nài thêm "để em làm cho, có gì đâu".
- Nếu họ nói "có", hỏi tiếp làm thế nào: "Em đẩy xe hay anh tự đi, em đi trước mở cửa?" Người dùng xe lăn biết cái xe của họ hơn ai hết.
- Không chạm vào xe lăn, gậy, máy trợ thính của người khác khi chưa được phép. Với nhiều người, đó là một phần cơ thể.
- Khi tổ chức việc chung, hỏi trước từ khâu lên kế hoạch: "Quán này có bậc thềm, anh đi được không, hay mình đổi quán?" Hỏi trước còn hơn đến nơi mới tìm cách.
Chi tiết người dùng xe lăn hay nói: phiền nhất là khi đang tự lên dốc ngon lành thì có người từ sau đẩy mạnh, xe lệch hướng. Ý tốt mà không hỏi có khi thành chuyện nguy hiểm.
Câu nói mẫu cho những lúc hằng ngày
Phần lớn tình huống không cần gì đặc biệt, chỉ cần vài điều nhỏ:
- Rủ ăn trưa với anh P: "Trưa nay ra căng tin không anh? Bàn cuối rộng, mình ngồi đó nhé." Chọn bàn có lối vào rộng, không cần nói lý do.
- Nói chuyện với chị Q nghe kém: nhìn thẳng, nói rõ, tốc độ bình thường, không quát to. "Chị Q ơi, chiều nay họp lúc ba giờ, em gửi chị nội dung qua tin nhắn luôn nhé."
- Khi chị Q chưa nghe rõ: nói lại bằng câu khác, không lặp lại to hơn câu cũ, và không nói "thôi, không có gì đâu".
- Khi họp có người nghe kém: "Mọi người nói lần lượt nhé, đừng nói chồng lên nhau cho ai cũng theo kịp." Câu chung, không chỉ tên ai.
- Khi muốn biết có cần thay đổi gì ở chỗ làm: "Chỗ ngồi này anh thấy ổn chưa, có gì bất tiện anh cứ nói em đề xuất."
Để ý: câu nào cũng nói chuyện công việc và chuyện thường ngày trước, chuyện khuyết tật chỉ là một chi tiết nhỏ trong cách sắp xếp. Đó chính là cảm giác người khuyết tật muốn có ở chỗ làm: là đồng nghiệp trước, mọi thứ khác sau.
Những câu tò mò, câu khen làm người ta mệt
"Anh bị làm sao thế?" ngay buổi đầu. Hỏi nguyên nhân khuyết tật với người mới quen giống như hỏi chuyện bệnh tật riêng. Nếu họ muốn kể, họ sẽ kể. Nếu thân rồi mà vẫn tò mò, hỏi kèm quyền từ chối: "Nếu anh không ngại thì kể em nghe, không thì thôi nhé."
"Nhìn anh chẳng ai nghĩ là..." Câu này định khen nhưng ngầm nói rằng khuyết tật là điều đáng giấu. Không cần nói.
"Em mà như anh chắc em không chịu nổi." Câu này biến cuộc sống bình thường của người khác thành bi kịch. Họ vẫn đi làm, đi chơi, bực mình vì kẹt xe như mọi người.
Nói với người đi cùng thay vì nói với họ. Ví dụ hỏi người bên cạnh "anh ấy ăn gì?" thay vì hỏi thẳng anh P. Đây là lỗi hay gặp nhất và cũng làm người ta tự ái nhất.
Khen quá mức những việc bình thường. "Trời, anh tự đi làm được à, giỏi quá." Đi làm là việc bình thường của một người trưởng thành. Khen vào việc chuyên môn thì người kia thấy được tôn trọng thật.
Khi chính bạn là người khuyết tật: đáp câu hỏi tò mò
Anh P và chị Q có những câu đáp sẵn, từ vui tới dứt khoát:
- Với câu hỏi nguyên nhân từ người mới quen: "Chuyện cũ rồi, dài lắm, hôm nào thân hơn mình kể. Mà bản vẽ này bạn cần sửa chỗ nào?"
- Khi được giúp mà không cần: "Cảm ơn em, anh tự làm được. Lúc cần anh gọi em nhé."
- Khi bị nói to như quát: "Em nói bình thường thôi, chị nghe được, chỉ cần nhìn chị khi nói là được."
- Khi người khác hỏi người đi cùng thay vì hỏi mình: "Anh hỏi em được mà, em trả lời." Nói vui, không gắt.
- Khi bị khen "vượt lên số phận" lần nữa: "Mình chỉ đi làm như mọi người thôi. Khen bản thiết kế thì mình nhận."
Người khuyết tật không có nghĩa vụ phải dạy cả phòng cách cư xử. Nhưng một câu nói rõ, vui vẻ, từ chính họ thường giúp cả phòng thoải mái nhanh hơn bất kỳ buổi tập huấn nào. Và có những ngày mệt, không muốn giải thích gì cả, cũng không sao: một câu "hôm nay mình không muốn nói chuyện này" là đủ, không ai có quyền đòi hơn.
Lỡ lời rồi làm lại
Một hôm, trong lúc vội, có người nói với anh P: "Anh chạy qua phòng sếp đưa cái này giúp em." Nói xong thì đỏ mặt, cuống quýt xin lỗi rối rít. Anh P cười: "Chạy bằng bánh xe thì được." Chuyện chỉ có vậy. Những câu như thế không phải là lỡ lời, không cần xin lỗi.
Lỡ lời thật là khi dùng chữ mang ý chê, đùa về khuyết tật, hay nói về người ta trước mặt mà như họ không có mặt. Khi đó, xin lỗi ngắn: "Em nói chữ đó không đúng, em xin lỗi anh." Rồi thôi, không giải thích dài, không kể "em có người nhà cũng thế". Lần sau dùng chữ khác.
Nếu thấy người khác trong phòng đùa quá về khuyết tật, người ngoài đứng lên nói là quan trọng nhất: "Thôi đừng đùa chuyện đó, không vui đâu." Nói một câu, chuyển chuyện. Nếu chuyện lặp lại thành chế giễu, đó là việc cần báo người phụ trách nhân sự để xử lý, không phải chuyện để người khuyết tật tự chịu.
Sau vài tháng, điều anh P nhớ nhất không phải là ai dùng đúng chữ, mà là ai rủ anh đi ăn trưa, ai hỏi ý anh trong cuộc họp, ai nhớ chọn quán có lối vào cho xe lăn khi cả phòng đi liên hoan mà không cần anh nhắc. Tôn trọng ở chỗ làm, rốt cuộc, là những việc nhỏ lặp lại như thế.
Câu hỏi thường gặp
Nên gọi đồng nghiệp khuyết tật như thế nào cho tôn trọng?
Gọi bằng tên như mọi người, khi cần nhắc đến thì dùng "người khuyết tật", "người dùng xe lăn", "người nghe kém". Tốt nhất là hỏi chính người đó họ muốn được gọi thế nào rồi làm theo.
Có nên tự giúp người khuyết tật mà không hỏi không?
Không nên, hãy hỏi trước một câu ngắn và làm đúng như họ trả lời. Giúp mà không hỏi có thể làm họ mất thăng bằng hoặc mất việc đang làm dở, và nếu họ nói không cần thì lùi lại, không nài thêm.
Nói chuyện với người nghe kém thế nào cho đúng?
Nhìn thẳng vào họ, nói rõ với tốc độ bình thường, không quát to. Nếu họ chưa nghe rõ, nói lại bằng câu khác, và gửi thêm nội dung quan trọng qua tin nhắn cho chắc.
Lỡ nói "chạy đi" với người dùng xe lăn có sao không?
Không sao, đó là cách nói thông thường và chính người dùng xe lăn cũng dùng. Lỡ lời thật là dùng chữ mang ý chê hoặc đùa về khuyết tật, khi đó xin lỗi ngắn rồi lần sau đổi chữ.
Có nên hỏi đồng nghiệp vì sao bị khuyết tật không?
Không nên hỏi khi mới quen, vì đó là chuyện riêng như chuyện bệnh tật. Nếu đã thân và vẫn muốn biết, hỏi kèm quyền từ chối, ví dụ nếu anh không ngại thì kể, không thì thôi.
Thấy người khác đùa về khuyết tật của đồng nghiệp thì làm gì?
Nói một câu dừng lại ngay, ví dụ đừng đùa chuyện đó, rồi chuyển chuyện. Nếu việc chế giễu lặp lại, báo người phụ trách nhân sự để xử lý, không để người bị đùa tự chịu.