Ranh giới cá nhân là đường phân chia giữa việc bạn sẵn lòng làm, cho đi, chịu đựng và việc bạn không sẵn lòng, cộng với khả năng nói đường đó ra cho người khác biết một cách bình thường. Nó không phải bức tường để đẩy người ta ra xa. Nó giống cái hàng rào thấp trước nhà: người quen vẫn ghé chơi được, nhưng ai cũng biết cổng ở đâu và không trèo qua chỗ khác.
Phần dưới đi từ những ví dụ rất nhỏ trong một ngày bình thường, tới cách bạn tự nhận ra ranh giới của mình đang ở đâu, vì sao nó hay bị lấn, và vài câu nói mẫu để bắt đầu giữ nó mà không biến mình thành người khó gần.
Một buổi sáng có bao nhiêu ranh giới
Thử theo chân chị A, ba mươi bốn tuổi, làm kế toán, một sáng thứ Hai giả định. Sáu giờ rưỡi, chị đứng ở ban công tưới mấy chậu rau thơm, mười lăm phút duy nhất trong ngày không ai gọi tên mình. Đó là một ranh giới về thời gian, dù chị chưa bao giờ gọi nó như vậy. Bảy giờ, em gái nhắn: "Chị ơi chiều nay chị đón bé Bin giùm em nha, em họp muộn." Đây là tuần thứ ba liên tiếp. Chị nhận lời, rồi cả buổi sáng thấy bực mà không hiểu bực vì sao.
Tám giờ, ở cơ quan, một đồng nghiệp cầm cốc cà phê của chị lên uống thử "một ngụm thôi". Chín giờ, trưởng phòng hỏi trước cả phòng chuyện chị đã có con chưa. Mười giờ, nhóm bạn cũ rủ góp tiền mua quà cho một người chị không thân, mức góp do người khác quyết. Không chuyện nào to tát. Không ai trong số đó là người xấu. Nhưng đến trưa, chị A thấy mình mệt như vừa làm việc nặng.
Cái mệt đó là dấu hiệu dễ thấy nhất của ranh giới bị chạm. Mỗi lần ai đó bước vào phần của mình, thời gian, đồ đạc, chuyện riêng, tiền, mà mình không kịp nói gì, cơ thể vẫn ghi nhận. Ranh giới cá nhân không nằm trong sách lý thuyết; nó nằm ngay trong những cái gật đầu miễn cưỡng như thế, và trong cái cảm giác khó chịu đến sau đó vài tiếng.
Ranh giới không phải là luật bắt người khác theo
Ranh giới nói về việc mình sẽ làm, không phải việc người khác phải làm. Câu "anh không được gọi cho em sau mười giờ tối" là một mệnh lệnh, người kia có thể không nghe. Câu "sau mười giờ tối em tắt chuông, có gì sáng mai em gọi lại" là một ranh giới, vì phần làm nằm trong tay bạn. Khác biệt nhỏ về chữ nhưng lớn về sức nặng: bạn không cần ai đồng ý để giữ nó.
Ranh giới không cần lý do dài. Người mới tập giữ ranh giới hay nghĩ phải có lý do thật chính đáng mới được từ chối: ốm, bận, hết tiền. Thật ra "em không tiện" đã là một lý do đủ. Lý do càng dài, người kia càng có chỗ để gỡ từng lý do một, và cuộc nói chuyện biến thành tranh luận.
Ranh giới mỗi người mỗi khác, và đổi theo thời gian. Có người thoải mái cho bạn bè mượn xe máy, có người không bao giờ cho ai mượn. Có người thích được hỏi han chuyện riêng, có người thấy phiền. Không có mức chuẩn. Ranh giới của bạn hôm nay cũng có thể khác năm năm trước, khi bạn còn độc thân, chưa có con, còn khoẻ hơn.
Ranh giới đi kèm tôn trọng ranh giới của người khác. Người biết giữ phần mình thường cũng dễ nhận ra khi mình đang lấn phần người khác. Đây là chỗ ranh giới khác với sự cứng nhắc: nó đi theo cả hai chiều, chứ không chỉ để bảo vệ một phía.
Cách nhận ra ranh giới của mình đang ở đâu
Nhiều người nói "mình không biết ranh giới của mình là gì". Thường thì họ biết, chỉ là chưa để ý. Vài cách soi lại một tuần vừa qua:
- Để ý cái bực đến sau. Sau một cuộc gọi hay một lần gật đầu, nếu bạn thấy bực âm ỉ, nghĩ lại mãi, kể lại với người khác, thì gần như chắc ở đó có một ranh giới vừa bị bước qua.
- Để ý câu "thôi kệ" trong đầu. Người cả nể hay nói thầm "thôi kệ, có bao nhiêu đâu" khi nhận một việc mình không muốn. Chữ "thôi kệ" thường là lúc ranh giới vừa lùi một bước.
- Để ý cơ thể. Vai căng lên khi điện thoại hiện tên một người, bụng thắt lại khi sắp phải gặp ai đó. Cơ thể phản ứng trước khi đầu kịp gọi tên.
- Để ý điều bạn ghen tị ở người khác. Nếu bạn thấy khó chịu khi đồng nghiệp dám tắt máy lúc tám giờ tối, có thể đó là điều chính bạn cũng muốn mà chưa cho phép mình.
- Để ý việc bạn hay trì hoãn trả lời. Tin nhắn nào bạn để đó hai ngày không mở, thường là tin nhắn đòi một thứ bạn không muốn cho.
Ghi lại những khoảnh khắc đó trong một tuần, chỉ cần vài chữ. Cuối tuần đọc lại, bạn sẽ thấy chúng lặp lại quanh vài chuyện: giờ giấc, tiền, chuyện riêng bị hỏi, đồ bị mượn. Đó là chỗ ranh giới của bạn nằm.
Vì sao ranh giới hay bị lấn mà không ai cố ý
Phần lớn các lần bị lấn không đến từ người có ý xấu. Em gái chị A nhờ đón con vì lần đầu chị nhận lời rất vui vẻ, lần hai cũng vậy, nên em gái hiểu là chị không ngại. Đồng nghiệp uống ngụm cà phê vì ở chỗ cũ của họ mọi người vẫn làm thế với nhau. Trưởng phòng hỏi chuyện con cái vì với người lớn tuổi hơn, đó là câu hỏi thăm bình thường. Mỗi người đang đi theo bản đồ của mình, và bản đồ đó không có ranh giới của bạn, vì bạn chưa vẽ lên cho họ xem.
Một lý do nữa: người ta học cách đối xử với bạn qua cách bạn phản ứng. Nếu lần nào bị nhắn việc lúc mười một giờ đêm bạn cũng trả lời trong năm phút, người nhắn sẽ tin đó là giờ hợp lý. Không ai nói ra thoả thuận này, nhưng nó hình thành qua từng lần.
Nhìn như vậy thì giữ ranh giới không phải là đi trách ai, mà là cập nhật bản đồ cho người khác. Việc đó cần nói, đôi khi cần nói hai ba lần, và phần lớn mọi người sẽ điều chỉnh khi biết. Số ít không điều chỉnh thì bạn mới cần tính tiếp, nhưng đừng bắt đầu bằng giả định rằng ai cũng cố tình.
Câu nói mẫu để bắt đầu, từ mềm tới rõ
Không cần nói câu nào nghe như trong sách. Câu giữ ranh giới tốt là câu ngắn, giọng bình thường, nói xong là chuyển sang chuyện khác được. Vài câu theo đúng các tình huống ở trên:
- Nói với em gái, lần đầu: "Tuần này chị đón bé được, nhưng từ tuần sau chị chỉ đón được thứ Tư thôi nha, mấy hôm khác em tính giúp chị."
- Nói với đồng nghiệp, nhẹ nhàng: "Cốc này của mình, để mình rót cho bạn cốc khác nha."
- Đáp trưởng phòng hỏi chuyện riêng: "Dạ chuyện đó em xin để riêng ạ, anh hỏi việc tháng này thì em báo luôn."
- Nhắn nhóm bạn về tiền góp: "Lần này mình gửi lời chúc thôi nha, phần quà mọi người cứ góp, mình không tham gia."
- Khi người kia hỏi lại lần hai: "Mình hiểu, nhưng mình vẫn giữ như vừa nói nha."
- Câu dứt khoát nhất, dùng khi đã nói nhiều lần: "Chuyện này mình đã trả lời rồi, mình không đổi đâu."
Để ý các câu này đều có hai phần: một phần giữ, một phần mở. Chị A không từ chối đón cháu hoàn toàn, chị giữ lại phần mình làm được. Chính phần mở đó làm người nghe dễ chấp nhận phần giữ.
Giữ ranh giới rồi, quan hệ có đổi không
Có đổi, và thường theo hướng tốt hơn sau một thời gian ngắn hơi gượng. Tuần đầu, em gái chị A có thể nhắn ngắn hơn, có thể hơi dỗi. Đó là phản ứng tự nhiên khi một thói quen bị chỉnh, không phải dấu hiệu quan hệ sắp hỏng. Việc của chị lúc này là cư xử như bình thường: vẫn hỏi thăm cháu, vẫn đón đúng thứ Tư như đã hứa, không nhắc lại chuyện cũ, không giải thích thêm.
Sau vài tuần, điều người ta nhận ra là lời đồng ý của chị giờ có giá trị hơn. Khi chị nói "được", em gái biết chị thật lòng, không phải gật cho xong rồi bực. Người làm việc cùng cũng vậy: họ dễ làm việc với người nói rõ mình nhận tới đâu hơn là người gật hết rồi làm dở dang.
Có một số ít trường hợp người kia phản ứng mạnh, nói nặng lời hoặc dùng cảm giác có lỗi để ép bạn đổi ý. Khi đó bạn không cần cãi thắng. Nhắc lại ranh giới một lần, ngắn gọn, rồi rời cuộc nói chuyện. Còn nếu sự lấn át đi kèm doạ nạt hay động tay, chuyện không còn là ranh giới thông thường: an toàn của bạn đứng trước, gọi 113 khi nguy hiểm và báo công an xã, phường.
Hiểu nhầm hay gặp về ranh giới
Nhiều người ngại giữ ranh giới vì đã nghe về nó qua những hình dung sai. Đặt cạnh nhau cho dễ thấy:
| Hiểu nhầm | Thật ra |
|---|---|
| Có ranh giới là phải lạnh lùng, ít nói | Người giữ ranh giới tốt thường cởi mở, vì họ không phải gồng mình chịu đựng điều gì ngầm |
| Nói ra ranh giới là gây chuyện | Không nói mới hay gây chuyện, vì cái bực dồn lại rồi bật ra vào lúc không ngờ, nặng hơn nhiều |
| Người thân thì không cần ranh giới | Người càng gần càng dễ bước qua phần của nhau, vì ai cũng nghĩ "người nhà mà" |
| Đã đồng ý một lần thì phải đồng ý mãi | Bạn được đổi ý, chỉ cần báo trước và giữ lời với phần đã hứa |
| Giữ ranh giới là để người khác thay đổi | Ranh giới là việc bạn làm; người khác đổi hay không là phần của họ |
Hiểu nhầm cuối là cái làm nhiều người bỏ cuộc sớm nhất. Họ nói ra một lần, thấy người kia chưa đổi, rồi kết luận "nói cũng vô ích". Thật ra ranh giới vẫn đứng vững miễn là bạn vẫn làm đúng phần mình đã nói: tắt chuông sau mười giờ, không góp quá mức mình chọn, không trả lời câu hỏi riêng. Người kia sẽ tự điều chỉnh theo hành động của bạn, chậm hay nhanh tuỳ người, chứ không theo lời bạn nói.
Câu hỏi thường gặp
Ranh giới cá nhân có phải là ích kỷ không?
Không. Ích kỷ là chỉ nghĩ tới phần mình và lấy phần của người khác. Ranh giới là giữ phần của mình và vẫn để người khác giữ phần của họ. Người có ranh giới rõ thường vẫn giúp người khác, chỉ là giúp trong mức mình làm được thật lòng.
Làm sao biết một chuyện có chạm vào ranh giới của mình không?
Nhìn vào cảm giác đến sau: bực âm ỉ, nghĩ lại mãi, muốn kể với người khác, hay né trả lời tin nhắn. Những dấu hiệu đó lặp lại quanh một kiểu chuyện thì gần như chắc chắn ở đó có một ranh giới bạn chưa nói ra.
Có cần giải thích lý do khi giữ ranh giới không?
Không bắt buộc. Một câu lý do ngắn giúp cuộc nói chuyện mềm hơn, nhưng lý do dài thường mở đường cho người kia tranh luận từng ý. Câu "em không tiện" hay "mình không tham gia lần này" là đủ cho phần lớn tình huống thường ngày.
Ranh giới của mình khác người khác thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Không có mức chuẩn cho việc cho mượn đồ, trả lời tin nhắn hay chia sẻ chuyện riêng. Điều quan trọng là bạn nói rõ ranh giới của mình và tôn trọng khi người khác có ranh giới khác, kể cả khi bạn thấy nó hơi lạ.
Người thân giận khi mình bắt đầu giữ ranh giới thì làm gì?
Cứ cư xử bình thường, giữ đúng phần đã hứa, không giải thích lại và không nhắc chuyện cũ. Phần lớn sự gượng gạo qua đi sau vài tuần khi người kia quen với cách mới. Nếu cảm giác nặng nề kéo dài và ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, nên gặp chuyên gia tâm lý để có người đồng hành.
Ranh giới có cố định suốt đời không?
Không. Ranh giới đổi theo sức khoẻ, hoàn cảnh, giai đoạn sống. Lúc có con nhỏ, lúc đang ốm, lúc công việc căng, bạn có thể cần giữ chặt hơn. Lúc thong thả hơn, bạn có thể nới ra. Chỉ cần báo cho người liên quan khi bạn đổi.