Ranh giới cá nhân thường chia làm sáu loại: thời gian (giờ nào bạn dành cho ai), tiền (bạn cho, cho mượn, góp tới đâu), đồ đạc (ai được dùng đồ của bạn), cơ thể (ai được chạm, đứng gần tới đâu), cảm xúc (bạn gánh nỗi lo của người khác tới mức nào) và thông tin (chuyện gì của bạn được kể, được hỏi). Một người có thể giữ rất chắc loại này mà rất lỏng loại kia.
Tách ra từng loại giúp bạn thấy chỗ mình hay bị lấn nhất, thay vì nghĩ chung chung "mình dễ dãi quá". Mỗi phần dưới đây có ví dụ giả định, dấu hiệu bị lấn và vài câu nói mẫu đúng vai.
Sáu loại nhìn trong một bảng
Trước khi đi vào từng loại, đây là cái nhìn chung. Cột cuối là kiểu lấn hay gặp nhất ở người Việt đi làm, theo những gì người ta hay kể khi than mệt.
| Loại ranh giới | Gồm những gì | Kiểu bị lấn hay gặp |
|---|---|---|
| Thời gian | Giờ nghỉ, cuối tuần, giờ ngủ, thời gian cho riêng mình | Bị nhờ việc sát giờ, tin nhắn khuya, khách đến chơi không báo |
| Tiền | Cho vay, góp quỹ, chia tiền, trả hộ | Góp quà do người khác định mức, trả trước rồi không ai nhắc lại |
| Đồ đạc | Xe, điện thoại, quần áo, đồ dùng làm việc | Mượn không hỏi, mượn rồi đưa người khác mượn tiếp |
| Cơ thể | Khoảng cách đứng, cái chạm, việc ăn uống, nghỉ ngơi | Vỗ vai, bẹo má, ép ăn thêm, ép uống |
| Cảm xúc | Gánh nỗi lo, nghe than, chịu trách nhiệm vui buồn của người khác | Bị gọi điện than thở hàng tiếng mỗi tối |
| Thông tin | Lương, sức khoẻ, chuyện nhà, ảnh, tin nhắn | Bị hỏi lương, chuyện con cái trước đông người, ảnh bị đăng không hỏi |
Đọc bảng xong, thử đánh dấu hai loại bạn thấy mình lỏng nhất. Phần lớn người cả nể lỏng ở thời gian và cảm xúc, vì hai loại này không nhìn thấy được, mất rồi cũng không ai biết, kể cả chính mình.
Thời gian và tiền: hai loại đếm được nhưng hay bị bỏ qua
Thời gian là loại bị lấn nhiều nhất vì nó có vẻ "miễn phí". Anh B làm kỹ sư, tối thứ Sáu nào cũng có một người bạn gọi nhờ xem giùm cái máy tính "năm phút thôi". Năm phút thành một tiếng rưỡi, và cuối tuần nào anh cũng bắt đầu bằng cảm giác bị rút mất một buổi tối. Dấu hiệu bị lấn thời gian: bạn không còn khoảng trống nào trong tuần mà không bị ai gọi tên, và bạn hay thức khuya chỉ để có một tiếng cho riêng mình.
Câu giữ ranh giới thời gian tốt nhất là câu có giờ cụ thể: "Tối nay em bận rồi, sáng Chủ nhật em xem giúp anh được tầm ba mươi phút, anh mang máy qua nhé." Có giờ, có thời lượng, có chỗ mở. Người nghe biết chính xác mình nhận được gì.
Tiền thì đếm được, nhưng người Việt lại ngại nói về tiền nhất. Chị C bị rủ góp quà sinh nhật cho sếp, mức góp ví dụ giả định 300 nghìn mỗi người, trong khi chị mới vào làm, lương còn thấp. Chị góp vì sợ bị nhìn khác. Ranh giới tiền không có nghĩa là keo kiệt, mà là bạn tự quyết số tiền mình bỏ ra, thay vì để người khác quyết giùm.
Câu mẫu khi góp tiền vượt sức: "Phần quà chung em gửi 100 nghìn thôi nha chị, em gửi thêm lời chúc riêng." Còn khi bị hỏi vay mà không muốn cho: "Khoản này mình không xoay được, mình nói thật để bạn tính chỗ khác cho kịp." Nói sớm, nói thẳng thường đỡ mất lòng hơn hứa hẹn rồi im lặng.
Đồ đạc và cơ thể: hai loại nhìn thấy được
Đồ đạc là ranh giới dễ nói nhất vì nó cụ thể, nhưng cũng hay bị bỏ qua vì ngại "có cái xe thôi mà". Cô bạn cùng phòng của chị D hay mặc áo của chị đi làm, giặt rồi trả lại, lần nào cũng nói "mình thấy đẹp nên mượn". Không ai thiệt hại gì lớn, nhưng chị D bắt đầu khoá tủ, và hai người ngại nhau mà không ai nói ra. Một câu nói sớm có thể tránh cả mấy tháng gượng gạo: "Áo của mình thì bạn hỏi trước giúp mình nha, có cái mình cho mượn được, có cái mình giữ riêng."
Cơ thể là loại ranh giới nhạy cảm nhất, và cũng là loại người ta hay tự nhủ "chắc tại mình khó tính". Một người họ hàng bẹo má con bạn mỗi lần gặp, một đồng nghiệp hay đặt tay lên vai khi nói chuyện, một người bạn cứ gắp thêm đồ ăn dù bạn nói no rồi. Ranh giới cơ thể bao gồm cả chuyện ăn uống: bị ép uống thêm một ly, ép ăn thêm một bát cũng là bị lấn ranh giới cơ thể.
Câu mẫu nhẹ: "Em no thật rồi chị ơi, chị để phần cho người khác nha." Câu rõ hơn với cái chạm làm bạn khó chịu: "Anh nói chuyện thì cứ nói, đừng khoác vai em nhé." Nói một lần, giọng bình thường, không cần xin lỗi.
Riêng chuyện bị động chạm khó chịu lặp lại ở chỗ làm, hay bất kỳ cái chạm nào mang tính quấy rối, thì đây không còn là chuyện tự giữ cho khéo. Ghi lại ngày giờ, sự việc, báo người phụ trách nhân sự hoặc công đoàn; nếu bị doạ nạt hay nguy hiểm, gọi 113.
Cảm xúc: loại khó thấy nhất
Ranh giới cảm xúc là chỗ bạn phân biệt được đâu là nỗi lo của mình, đâu là nỗi lo của người khác mà bạn đang ôm giùm. Anh E có người bạn thân hay gọi điện mỗi tối kể chuyện công việc, lần nào cũng hơn một tiếng. Anh nghe, khuyên, rồi đi ngủ với cái đầu nặng trĩu chuyện của người khác. Sáng hôm sau, bạn anh đã thấy nhẹ nhõm, còn anh thì mệt. Đó là dấu hiệu điển hình của ranh giới cảm xúc mỏng: bạn chịu trách nhiệm cho tâm trạng của người khác như thể đó là việc của mình.
Giữ ranh giới cảm xúc không có nghĩa là thôi quan tâm. Nó có nghĩa là bạn nghe trong mức mình còn sức nghe, và không nhận về phần giải quyết. Câu mẫu: "Mình nghe được tầm hai mươi phút nha, tối nay mình hơi đuối." Hoặc khi người kia muốn bạn quyết giùm: "Chuyện này cậu là người hiểu rõ nhất, mình chỉ nói được mình thấy gì thôi, quyết là ở cậu."
Một dấu hiệu khác: bạn thấy có lỗi khi người khác buồn, dù bạn không làm gì sai. Mẹ buồn vì bạn không về quê dịp lễ, đồng nghiệp buồn vì bạn không đi ăn trưa cùng. Buồn là cảm xúc của họ, họ có quyền buồn, và bạn không cần đổi quyết định chỉ để họ hết buồn. Bạn có thể ghi nhận: "Con biết mẹ mong, con cũng tiếc, Tết con về sớm hơn mọi năm."
Thông tin: chuyện của bạn, bạn kể
Ở nhiều chỗ làm và nhiều bữa cơm gia đình, câu hỏi về lương, cân nặng, chuyện con cái, chuyện nhà cửa được coi là hỏi thăm. Người hỏi thường không có ý xấu. Nhưng chuyện của bạn thì bạn có quyền chọn kể hay không, kể với ai, kể tới đâu. Ranh giới thông tin còn bao gồm ảnh của bạn, tin nhắn bạn gửi riêng cho một người, chuyện bạn kể với một người mà không muốn người đó kể lại.
Chị G từng kể với một đồng nghiệp chuyện mình đang đi khám vì mất ngủ, và một tuần sau cả phòng đều biết. Từ đó chị không kể gì nữa, kể cả chuyện vui, và mọi người thấy chị lạnh hẳn đi. Cách giữ ranh giới thông tin không phải là đóng hết, mà là nói rõ phần nào là riêng: "Chuyện này mình kể riêng với bạn thôi nha, bạn giữ giúp mình."
Khi bị hỏi chuyện không muốn trả lời, có ba mức. Mềm: "Dạ cũng tàm tạm cô ạ, cô dạo này khoẻ không?" (lái sang chuyện khác). Rõ hơn: "Chuyện lương em xin giữ riêng ạ." Dứt khoát khi bị hỏi dồn: "Em đã nói là em không chia sẻ chuyện này, mình nói chuyện khác nha." Không cần bịa số, không cần nói dối; từ chối trả lời là đủ.
Loại nào nên bắt đầu trước
Không ai sửa cả sáu loại một lúc. Bắt đầu từ loại làm bạn mệt nhất trong tuần qua, và chọn tình huống ít rủi ro nhất trong loại đó. Nếu thời gian là chỗ đau, đừng bắt đầu bằng việc từ chối sếp; hãy bắt đầu bằng việc tắt thông báo nhóm chat bạn bè sau mười giờ tối. Nếu tiền là chỗ đau, bắt đầu bằng một lần góp quà theo mức mình chọn, chứ đừng bắt đầu bằng việc từ chối một khoản vay lớn của người thân.
Mỗi lần giữ được một ranh giới nhỏ, bạn có thêm bằng chứng rằng nói ra không làm trời sập. Người cả nể thường sợ hậu quả trong tưởng tượng lớn hơn rất nhiều so với hậu quả thật. Lần đầu nói "em không tham gia lần này", tim có thể đập nhanh; lần thứ năm, nó chỉ là một câu bình thường như mọi câu khác.
Cũng nên để ý: giữ chặt một loại không có nghĩa phải giữ chặt mọi loại. Có người rất thoải mái về đồ đạc, ai mượn gì cũng được, nhưng rất kỹ về thông tin. Đó không phải mâu thuẫn, đó là bản đồ riêng của từng người. Biết bản đồ của mình rồi, bạn mới nói được cho người khác biết, và mới để ý được bản đồ của người khác mà không bước nhầm vào.
Mỗi loại một câu tự hỏi
Để biết mình đang giữ từng loại tới đâu, cuối tuần thử tự trả lời sáu câu sau, mỗi câu một dòng ngắn, không cần đúng sai:
- Thời gian: tuần này có buổi nào thật sự của riêng mình, không ai gọi tên không?
- Tiền: có khoản nào mình bỏ ra mà trong lòng không muốn, chỉ vì ngại?
- Đồ đạc: có món đồ nào mình đang chờ người khác trả mà không dám nhắc?
- Cơ thể: có lúc nào mình ăn, uống, đứng gần, để ai chạm mà thấy không thoải mái?
- Cảm xúc: mình đang ôm nỗi lo của ai mà người đó có lẽ đã quên từ lâu?
- Thông tin: có chuyện nào của mình bị kể lại mà mình không muốn?
Câu nào bạn trả lời "có" kèm một cái thở dài, đó là loại cần để ý trước. Đọc lại sau một tháng, bạn sẽ thấy các câu trả lời đổi dần khi mình bắt đầu nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ai cũng có đủ sáu loại ranh giới không?
Có, ai cũng có cả sáu, chỉ khác nhau ở độ chắc của từng loại. Có người giữ tiền rất kỹ nhưng để thời gian bị lấn liên tục, có người ngược lại. Biết loại nào của mình lỏng giúp bạn tập trung sửa đúng chỗ.
Bị ép ăn, ép uống có tính là bị lấn ranh giới không?
Có, đó là ranh giới cơ thể. Bạn có quyền quyết mình ăn uống bao nhiêu. Một câu ngắn như "em no thật rồi" hay "em không uống, em xin nước lọc" nói bằng giọng bình thường là đủ, không cần viện cớ bệnh tật.
Ranh giới cảm xúc có làm mình thành người vô tâm không?
Không. Giữ ranh giới cảm xúc là nghe và quan tâm trong mức mình còn sức, không ôm luôn phần giải quyết của người khác. Người giữ được ranh giới này thường quan tâm bền hơn, vì họ không bị kiệt sức rồi tránh mặt bạn bè.
Bị hỏi lương trước đông người thì trả lời sao cho khỏi ngượng?
Có thể lái sang chuyện khác bằng một câu nhẹ như "cũng đủ sống anh ạ", hoặc nói rõ "chuyện lương em xin giữ riêng". Không cần nói dối con số. Giọng bình thường, nói xong hỏi lại người kia một chuyện khác để cuộc nói chuyện đi tiếp.
Nên bắt đầu giữ loại ranh giới nào trước?
Bắt đầu từ loại làm bạn mệt nhất trong tuần qua, chọn tình huống ít rủi ro nhất trong loại đó. Thành công ở việc nhỏ cho bạn thêm can đảm để giữ ở việc lớn hơn, và giúp người xung quanh quen dần với cách mới.
Bị động chạm khó chịu ở chỗ làm có phải chỉ là chuyện ranh giới không?
Nếu cái chạm lặp lại hoặc mang tính quấy rối thì không còn là chuyện tự giữ cho khéo. Ghi lại ngày giờ và sự việc, báo người phụ trách nhân sự hoặc công đoàn. Khi bị doạ nạt hay thấy nguy hiểm, gọi 113 và báo công an xã, phường.