TonTrong.comTôn Trọng
Tôn trọng khác biệt: tuổi, vùng miền, lựa chọn sống

Làm nghề tự do bị coi là thất nghiệp: giải thích một lần cho gọn, khỏi thanh minh mãi

Làm tự do, ở nhà nhiều nên bị hỏi "không đi làm à", bị nhờ việc vì "rảnh mà". Câu giải thích một lần cho đủ, câu đáp theo từng người và cách giữ giờ làm.

A Vietnamese freelancer in a maroon sweater working on a laptop with a blank glowing screen at a wooden table in a quiet coworking space, side view, late morning light

Làm nghề tự do mà bị coi là thất nghiệp, cách gọn nhất là chuẩn bị một câu giải thích một lần cho đủ: mình làm nghề gì, cho ai, làm ở đâu và giờ nào, không cần nói thu nhập. Với người hỏi lại nhiều lần, đáp ngắn và vui; với người coi mình "rảnh" nên nhờ việc trong giờ làm, nói rõ giờ làm của mình như người đi làm công sở. Phần lớn người hỏi không coi thường bạn, họ chỉ chưa hình dung được một công việc không có cơ quan, không có giờ chấm công.

Ví dụ giả định trong bài: chị N ba mươi ba tuổi, làm biên dịch tài liệu kỹ thuật tự do đã năm năm, sáng làm ở nhà, chiều ra một không gian làm việc chung gần nhà. Hàng xóm hỏi "dạo này nghỉ việc à", bác trong khu bảo "con gái học hành tử tế mà ở nhà phí quá", người quen nhờ chị nhận hàng hộ, đưa đón hộ vì "đằng nào chị cũng ở nhà". Bài đi qua câu giải thích, câu đáp, cách giữ giờ làm, và người hỏi nên nói gì thay.

Vì sao "ở nhà" bị hiểu thành "không làm gì"

Với nhiều người, đi làm là sáng dắt xe ra khỏi nhà, tối mới về, có cơ quan để kể tên, có lương tháng đều đặn. Một người ở nhà giữa trưa ngày thường, mặc đồ ở nhà, ra chợ lúc mười giờ sáng, thì trong mắt hàng xóm là người "đang nghỉ". Họ không sai về những gì họ thấy, họ chỉ không thấy phần còn lại: những buổi tối chị N làm đến mười một giờ để kịp hạn, những cuộc gọi với khách ở múi giờ khác, những tháng nhiều việc hơn người đi làm văn phòng.

Người lớn tuổi còn lo theo kiểu của họ: làm tự do thì không có bảo hiểm, không có lương hưu, ốm thì ai trả lương. Câu "ở nhà phí quá" đôi khi là một cách nói vụng của nỗi lo đó. Người cùng tuổi thì có khi tò mò thật, muốn biết làm tự do sống được không.

Cái mệt của người làm tự do là phải giải thích lại từ đầu với mỗi người, và mỗi lần giải thích lại có cảm giác như đang thanh minh. Lâu dần, chị N bắt đầu tránh ra ngõ giờ hàng xóm ngồi chơi. Cách thoát ra không phải là né, mà là có một câu trả lời chuẩn, nói một lần cho rõ, rồi những lần sau chỉ cần nhắc lại vài chữ.

Câu giải thích một lần: bốn ý là đủ

Nghề cụ thể, không dùng chữ khó. Thay vì "làm freelance", nói "cháu dịch tài liệu kỹ thuật cho mấy công ty". Người lớn tuổi hiểu "dịch tài liệu" ngay, còn "freelance" thì không.

Làm cho ai. "Khách của cháu là các công ty làm máy móc, họ gửi tài liệu qua mạng, cháu dịch rồi gửi lại." Có khách hàng là ý làm người nghe yên tâm nhất, vì nó cho thấy đây là công việc thật.

Làm ở đâu, giờ nào. "Sáng cháu làm ở nhà, chiều cháu ra chỗ làm việc chung đầu phố, tối nhiều hôm cháu làm muộn." Câu này trả lời luôn câu hỏi "sao giờ này còn ở nhà".

Không cần nói thu nhập. Nếu bị hỏi "thế có đủ sống không", đáp: "Dạ đủ ạ, cháu lo được." Không cần con số, không cần kể tháng nhiều tháng ít. Nói con số chỉ mở ra một vòng so sánh mới.

Nói một lần, giọng bình thường. Không cần nói với giọng tự hào hay giọng phân bua. Như kể nghề của mình, giống người khác kể "cháu làm ở ngân hàng". Giọng bình thường làm người nghe thấy chuyện bình thường.

Câu đáp theo từng người hỏi, từ mềm tới dứt khoát

Sau lần giải thích đầu, những lần sau chỉ cần một câu. Vài câu theo vai:

  • Với hàng xóm hỏi "nghỉ việc à": "Dạ không bác, cháu làm ở nhà mà, sáng nay cháu vừa gửi xong một bộ tài liệu."
  • Với bác lo "ở nhà phí quá": "Cháu cảm ơn bác lo cho cháu. Cháu làm đủ giờ như đi làm ấy bác, chỉ là làm ở nhà thôi."
  • Với người quen hỏi đi hỏi lại: "Vẫn dịch tài liệu như lần trước em kể chị ạ, dạo này nhiều việc lắm."
  • Với người hỏi "sao không xin vào công ty cho ổn định": "Em chọn làm thế này mấy năm rồi chị, em thấy hợp."
  • Khi bị đùa trước đông người "chị N thất nghiệp sang chảnh": "Thất nghiệp mà tối qua làm đến mười một giờ đấy anh." Cười, rồi chuyển chuyện.
  • Khi có người nói khó nghe lần thứ hai: "Em làm nghề này đàng hoàng anh ạ, em không muốn nghe gọi là thất nghiệp nữa."

Không cần đưa ra bằng chứng, không cần mở máy tính cho người ta xem, không cần kể tên khách hàng. Người hỏi không đòi bằng chứng, và nếu họ đòi thì đó là chuyện của họ. Sự đều đặn của bạn, sáng nào cũng ra chỗ làm, tháng nào cũng đi làm như mọi người, theo thời gian tự nói thay.

Bị coi là "rảnh" nên bị nhờ việc: nói dở và nói được

Rắc rối thật của người làm tự do không phải là câu hỏi, mà là những lời nhờ dựa trên ý "đằng nào cũng ở nhà": nhận hàng hộ, ra mở cửa cho thợ, đưa đón hộ, ngồi tiếp khách hộ. Một hai lần không sao, thành thói quen thì cả buổi sáng làm việc bị cắt vụn.

Nói dởVì sao lần sau lại bị nhờNói được
"Dạ được ạ" dù đang làmNgười nhờ nghĩ bạn rảnh thật"Sáng em đang làm chị ạ, chiều sau năm giờ thì em nhận giúp được."
"Để em xem đã" rồi kẹtKhông từ chối rõ nên người kia coi như đồng ý"Hôm nay em không giúp được chị, em có hạn nộp bài."
Kể lể mình bận thế nàoNghe như phân bua, người kia càng thấy mình làm quáMột câu về giờ làm, không kể thêm
Nhận rồi cáuNgười nhờ không hiểu sao bị cáuTừ chối từ đầu, giọng vui
Tắt máy không ngheNgười kia tưởng có chuyện, gọi liên tụcNhắn lại: "Em đang họp với khách, xong em gọi lại chị nhé."

Chi tiết người làm tự do lâu năm hay nói: chữ "họp với khách" và "có hạn nộp" là hai chữ người ngoài hiểu ngay, vì nó giống công việc văn phòng. Dùng đúng chữ đó, không cần giải thích thêm.

Giữ giờ làm với người trong nhà

Người trong nhà cũng hay quên bạn đang làm việc, nhất là khi bạn ngồi ngay phòng khách. Chị N làm năm việc này:

  1. Nói giờ làm của mình cho cả nhà một lần, rõ ràng: "Từ tám giờ đến mười hai giờ con làm việc, mẹ cần gì gấp thì gọi, không gấp thì để trưa con làm nhé."
  2. Có một góc làm việc cố định, dù chỉ là một bàn nhỏ cạnh cửa sổ, để người nhà thấy ngồi ở đó là đang làm.
  3. Đeo tai nghe khi cần tập trung, coi như dấu hiệu "đang bận".
  4. Đi ra không gian làm việc chung những buổi cần tập trung cao, để vừa có giờ làm rõ vừa để người nhà quen với việc mình "đi làm".
  5. Giữ lời ở phía mình: hết giờ làm thì thật sự dành thời gian cho người nhà, đừng ôm máy cả tối rồi trách người nhà làm phiền.

Khi giờ làm rõ ràng, người nhà là những người đầu tiên bảo vệ nó. Mẹ chị N về sau tự trả lời hàng xóm: "Nó đang làm, mười hai giờ mới xong."

Khi chính mình cũng chạnh lòng

Có những ngày câu "ở nhà sướng nhỉ" không trôi qua được, nhất là vào tháng ít việc, khi chính chị N cũng đang lo. Người làm tự do lâu năm đều biết cảm giác đó: lời người khác chạm đúng vào nỗi lo của mình, và mình nghe nó to gấp đôi.

Điều giúp được nhiều nhất là tách hai chuyện ra. Chuyện người khác nghĩ mình thất nghiệp là chuyện của họ, một câu đáp là xong. Chuyện tháng này ít việc là chuyện của mình, cần một kế hoạch: liên lạc lại khách cũ, nhận thêm một mảng việc gần nghề, xem lại khoản để dành. Trộn hai chuyện vào nhau thì câu nói vô ý của hàng xóm thành gánh nặng cả tuần.

Cũng không cần giấu những tháng khó với người thân thật sự. Với mẹ, chị N nói được thế này: "Tháng này con ít việc, nhưng con có để dành rồi mẹ ạ, con đang tìm thêm khách." Nói thật với người gần thì đỡ phải gồng với người xa. Có một hai người bạn cùng làm tự do để kể chuyện nghề cũng giúp rất nhiều: họ hiểu ngay mà không cần giải thích.

Và nếu lo lắng kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, hãy nói chuyện với người thân hoặc gặp chuyên gia tâm lý. Áp lực của nghề tự do là thật, không phải chuyện tự mình nghĩ ra.

Nếu bạn là người hỏi

Nếu bạn có một người quen làm nghề tự do, câu hỏi tốt nhất là hỏi về công việc của họ như hỏi bất kỳ nghề nào: "Dạo này em dịch mảng gì, có nhiều việc không?" Câu đó cho họ thấy bạn coi đó là một nghề. Tránh câu kiểu "vẫn ở nhà à", "bao giờ đi làm lại", "ở nhà sướng nhỉ".

Trước khi nhờ việc, hỏi giờ: "Chiều mai em có rảnh tầm bốn giờ không, chị nhờ nhận hộ gói hàng?" thay vì "Em ở nhà thì nhận hộ chị nhé". Câu đầu tôn trọng việc họ có thể đang bận, câu sau mặc định là họ rảnh. Và nếu họ nói "giờ đó em đang làm", nhận câu đó như khi một người đi làm văn phòng nói vậy.

Với bố mẹ có con làm tự do, nỗi lo về bảo hiểm, lương hưu là chính đáng. Thay vì nói "ở nhà phí quá", hỏi thẳng nỗi lo: "Con làm thế này thì bảo hiểm với lương hưu sau này tính sao?" Câu hỏi thật thì có câu trả lời thật, và con cũng có cơ hội cho bố mẹ yên tâm.

Câu hỏi thường gặp

Làm nghề tự do bị hàng xóm hỏi "nghỉ việc à" thì trả lời sao?

Đáp một câu ngắn có tên nghề cụ thể, ví dụ "dạ không, cháu dịch tài liệu ở nhà, sáng nay vừa gửi xong một bộ". Nói giọng bình thường như kể nghề, không cần phân bua hay kể thu nhập.

Có cần nói thu nhập để người khác tin mình có việc làm thật không?

Không cần. Một câu "dạ đủ sống, cháu lo được" là đủ, vì con số chỉ mở ra so sánh mới. Sự đều đặn trong giờ làm của bạn theo thời gian sẽ tự cho người khác thấy đây là công việc thật.

Bị nhờ việc vì "đằng nào cũng ở nhà" thì từ chối thế nào?

Nói rõ giờ làm như người đi làm văn phòng, ví dụ sáng em đang làm, sau năm giờ thì em giúp được. Từ chối từ đầu bằng giọng vui tốt hơn nhận rồi cáu, vì người nhờ thường không biết bạn đang bận.

Làm việc ở nhà mà người nhà hay làm phiền thì nói sao?

Nói giờ làm cho cả nhà một lần, có góc làm việc cố định và dấu hiệu đang bận như đeo tai nghe. Giữ lời ở phía mình bằng cách dành thời gian thật cho người nhà khi hết giờ làm.

Bố mẹ lo con làm tự do không có bảo hiểm thì nói chuyện thế nào?

Coi nỗi lo đó là chính đáng và trả lời thẳng vào nó: mình đã tính chuyện bảo hiểm, tiết kiệm ra sao. Những chuyện cụ thể về bảo hiểm tự nguyện nên tra quy định hiện hành để nói với bố mẹ cho chính xác.

Nên hỏi người làm nghề tự do câu gì cho lịch sự?

Hỏi về công việc như hỏi bất kỳ nghề nào: dạo này làm mảng gì, có nhiều việc không. Tránh câu "vẫn ở nhà à" hay "bao giờ đi làm lại", và hỏi giờ trước khi nhờ việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138