Cho con tự quyết việc nhỏ là cách sớm nhất để con hiểu mình có một phần riêng: mặc áo màu gì, đọc cuốn nào trước, ăn rau gì trong hai món, tô màu ra sao. Bố mẹ giữ những việc liên quan an toàn, sức khoẻ và giờ giấc; còn trong vùng việc nhỏ, đã cho con chọn thì làm theo lựa chọn của con, kể cả khi mình thấy chưa đẹp.
Ví dụ giả định: sáng chủ nhật đi đám cưới họ hàng, bé F năm tuổi nhất định đòi mặc chiếc áo thun in khủng long thay vì bộ váy mẹ đã là sẵn. Bà nội đứng bên nói: "Trẻ con biết gì, mặc gì là do mẹ." Phần dưới là cách chia việc nào con quyết, việc nào không, câu nói mẫu, và cách giữ lời khi con chọn khác ý người lớn.
Vì sao việc nhỏ lại quan trọng với chuyện ranh giới
Ranh giới không chỉ là chuyện cơ thể hay đồ đạc. Nó còn là cảm giác "việc này mình có quyền quyết". Một đứa trẻ mà mọi thứ, từ màu áo tới cách tô màu bức tranh, đều do người lớn chọn sẵn, sẽ lớn lên quen chờ người khác quyết thay. Tới tuổi mười ba, khi bạn rủ làm điều con không thích, con không quen nói "tớ không muốn", vì đã bao giờ ý muốn của con được tính đâu.
Ngược lại, con được chọn từ những việc nhỏ hiểu rằng ý mình có giá trị, và cũng hiểu mỗi lựa chọn có hệ quả: chọn áo mỏng thì lạnh, chọn đọc truyện dài thì phải đi ngủ khi chưa hết. Đó là bài tập quyết định an toàn nhất mà con có, vì hệ quả của nó nhỏ và người lớn ở ngay bên.
Người lớn cũng có lý do của mình khi quyết thay. Bà nội trong ví dụ lo cháu mặc áo thun đi đám cưới bị họ hàng chê, lo người ta nghĩ nhà mình không biết dạy. Mẹ thì ngại cãi bà. Những lo đó là thật, và không cần gạt bỏ. Chỉ cần chia rõ ngay từ đầu việc nào là của con, việc nào là của người lớn, để không ai phải giành nhau từng buổi sáng.
Việc con quyết, việc bố mẹ quyết, theo tuổi
Bảng dưới là gợi ý. Mỗi nhà điều chỉnh, nhưng nên nói rõ với con, và giữ đều.
| Tuổi | Con tự quyết | Bố mẹ quyết, con được góp ý |
|---|---|---|
| Ba tới năm tuổi | Màu áo trong hai ba bộ đã hợp thời tiết, cuốn truyện đọc tối, đồ chơi mang theo, cách tô màu | Giờ ngủ, đánh răng, ngồi ghế ô tô, ăn đủ bữa |
| Sáu tới chín tuổi | Kiểu tóc, trang trí góc học tập, chơi gì giờ rảnh, tiêu khoản tiền tiêu vặt nhỏ | Giờ học, giờ dùng màn hình, đi đâu với ai |
| Mười tới mười ba tuổi | Quần áo hằng ngày, bạn chơi thân, cách sắp xếp phòng, môn năng khiếu muốn thử | An toàn khi đi một mình, giờ về nhà, chi tiêu lớn, dùng mạng xã hội |
| Mọi tuổi | Thích hay không thích một món ăn, một trò chơi, một kiểu chạm | Khám bệnh, tiêm chủng, thắt dây an toàn |
Cột giữa sẽ dày dần theo tuổi, cột phải mỏng dần. Đó là cách con lớn lên mà không cần những trận cãi lớn ở tuổi teen: quyền quyết được trao từng chút, đúng lúc, chứ không phải giành giật. Mỗi nhà một khác, có nhà cho con chọn tiêu tiền tiêu vặt từ năm tuổi, có nhà để tới chín tuổi. Không có mốc chuẩn chung, chỉ cần bố mẹ nói rõ với con và hai bố mẹ cùng một ý.
Cách đưa lựa chọn cho con mà không biến thành mặc cả
Cho con quyết không có nghĩa là hỏi "con muốn gì" rồi chịu mọi câu trả lời. Một cách nhiều nhà làm được:
- Bố mẹ khoanh vùng trước: chọn ra hai ba phương án mà phương án nào mình cũng chấp nhận được. Ví dụ ba bộ đều đủ ấm, đều sạch.
- Hỏi bằng câu có hai lựa chọn: "Con mặc áo đỏ hay áo vàng?", "Tối nay đọc truyện con thỏ hay truyện con tàu?" Không hỏi "Con muốn mặc gì?" với bé ba bốn tuổi, câu đó quá rộng.
- Cho con một chút thời gian, đừng chọn hộ khi con đang phân vân. Đếm thầm tới mười.
- Khi con đã chọn, làm theo, không đổi ý: "Được, áo vàng." Không thêm "Áo đỏ đẹp hơn mà".
- Nếu con không chọn, nói rõ: "Con chưa chọn thì mẹ chọn nhé, lần sau con chọn." Rồi làm, không giận.
Điều làm hỏng cả cách này là người lớn hỏi cho có rồi tự quyết khác. Con nhận ra rất nhanh, và lần sau sẽ hoặc thôi chọn, hoặc làm ầm lên mới được nghe. Đã hỏi thì giữ lời.
Câu nói mẫu khi con chọn khác ý người lớn
Khi con chọn áo thun khủng long đi đám cưới, trước hết tự hỏi: có hại gì không, hay chỉ là mình thấy chưa đẹp? Nếu chỉ là chưa đẹp, cho con mặc, chuẩn bị thêm bộ váy trong túi. Nói với con: "Con thích áo khủng long thì mặc. Mẹ mang theo bộ váy, nếu con muốn đổi thì bảo mẹ." Rất nhiều bé tự xin đổi khi thấy anh chị họ mặc đẹp.
Khi bà nội phản đối trước mặt cháu, nói với bà một câu nhẹ: "Mẹ ơi, quần áo con cho bé tự chọn trong mấy bộ con soạn sẵn. Bé mặc áo này đi cũng gọn gàng mà mẹ." Rồi nói riêng với bà sau: "Con đang tập cho bé tự chọn mấy việc nhỏ, để lớn lên bé biết nói ý mình. Việc lớn thì nhà mình vẫn quyết."
Khi họ hàng trêu cháu ở đám cưới: "Dạ, bé tự chọn đấy cô, bé mê khủng long lắm." Nói với giọng vui, không xin lỗi. Người lớn nghe vậy thường hỏi cháu về khủng long, và cháu có chuyện để kể.
Khi con chọn việc không an toàn, như đi dép lê leo núi: "Việc này mẹ quyết, vì liên quan an toàn. Con chọn đôi giày xanh hay giày đen?" Trả lại cho con một lựa chọn nhỏ hơn trong vùng an toàn.
Khi con chọn xong rồi hối hận, như chọn áo mỏng và kêu lạnh: "Lạnh hả con? Lần sau mình nhớ nhìn trời trước khi chọn nhé." Không nói "Mẹ bảo rồi mà". Đưa áo khoác mang theo, chuyện kết thúc ở đó.
Bữa ăn và giờ chơi: hai chỗ dễ giành quyền nhất
Trong nhiều nhà, chuyện tự quyết vướng nhiều nhất ở mâm cơm. Bố mẹ lo con ăn không đủ, ông bà lo cháu gầy, nên mọi miếng ăn đều do người lớn gắp, mọi bữa đều phải hết bát. Con thì hoặc ngậm cơm, hoặc khóc, bữa ăn thành cuộc giằng co mỗi ngày. Một cách chia vai nhiều nhà làm được: người lớn quyết nấu món gì và giờ ăn; con quyết ăn món nào trong mâm và ăn bao nhiêu.
Câu nói cho bữa ăn: "Hôm nay có cá, rau muống và canh bí. Con lấy món nào trước?" Khi con không muốn ăn thêm: "Con no rồi thì thôi, bữa tới là bữa tối nhé." Không ép thêm vài thìa, không đổi món theo yêu cầu. Với trẻ có vấn đề cân nặng, chậm lớn, cách chia này nên bàn với bác sĩ nhi trước.
Giờ chơi là chỗ thứ hai. Người lớn hay biến giờ chơi thành giờ học thêm: tô màu thì phải tô trong nét, xếp hình thì phải theo mẫu. Để con có một khoảng chơi trong ngày mà con quyết hoàn toàn chơi gì và chơi thế nào, miễn an toàn. Có khi con chỉ ngồi xếp đá sỏi thành hàng cả tiếng, đó vẫn là thời gian quý của con.
Những sai hay gặp và vì sao con thôi chọn
Hỏi cho có. "Con muốn ăn gì?" rồi nấu món khác. Hỏi rồi không làm theo dạy con rằng ý mình không được tính. Không chắc làm theo được thì đừng hỏi, cứ quyết và nói rõ là mình quyết.
Chê lựa chọn của con. "Màu này xấu thế", "Tô gì mà lem nhem". Tranh của con là của con, màu áo con chọn là việc của con. Chê nhiều, con sẽ thôi chọn và hỏi mẹ thích màu gì.
Đưa quá nhiều lựa chọn. Mở cả tủ quần áo cho bé bốn tuổi chọn là làm khó con, mười phút sau cả nhà vẫn chưa ra khỏi cửa. Hai hoặc ba phương án là đủ.
Đưa lựa chọn giả. "Con muốn đi ngủ bây giờ hay mẹ giận?" không phải là lựa chọn, đó là lời doạ. Con hiểu điều đó, và mất lòng tin vào cả những lựa chọn thật.
So sánh với con nhà khác. "Con nhà cô G mặc váy ngoan thế kia." So sánh không giúp con chọn tốt hơn, chỉ dạy con chọn để được người khác khen. Mỗi đứa trẻ thích một kiểu, không đứa nào cần giống đứa nào.
Giữ lâu dài: quyền quyết lớn dần theo con
Mỗi dịp con lên lớp mới, ngồi với con một buổi tối xem lại bảng việc con quyết. Hỏi con: "Năm nay con muốn tự quyết thêm việc gì?" Nhiều khi con đề nghị những việc hợp lý tới bất ngờ, như tự đặt báo thức, tự chọn giờ làm bài trong buổi chiều. Trao thêm một hai việc, kèm thoả thuận nếu không ổn thì quay lại cách cũ.
Với con đầu cấp hai, quyền quyết chuyển sang những việc nhạy cảm hơn: kiểu tóc đi học, phong cách quần áo, chơi với nhóm bạn nào. Đây là lúc cha mẹ dễ siết lại vì lo. Giữ nguyên tắc cũ: việc nào không hại an toàn thì để con quyết, kể cả khi mình thấy lạ. Một kiểu tóc lạ mọc lại được, còn cảm giác bị kiểm soát ở tuổi mười hai thì con nhớ lâu.
Và một điều dễ quên: tôn trọng việc con quyết cũng là dạy con tôn trọng việc người khác quyết. Đứa trẻ quen được chọn áo cho mình sẽ hiểu bạn cũng được chọn áo của bạn, em cũng được chọn đồ chơi của em. Ranh giới học từ chính mình trước, rồi mới hiểu ra ở người khác.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho trẻ tự chọn quần áo?
Từ khoảng hai tuổi rưỡi tới ba tuổi, trẻ đã chọn được giữa hai bộ bố mẹ soạn sẵn. Lớn dần, con chọn trong cả ngăn tủ phù hợp thời tiết. Từ khoảng mười tuổi, con tự chọn quần áo hằng ngày, bố mẹ chỉ góp ý khi đi dịp trang trọng.
Con chọn đồ không hợp dịp như đi đám cưới thì sao?
Nếu không ảnh hưởng an toàn hay sức khoẻ, cho con mặc và mang thêm một bộ dự phòng. Nói với con nếu muốn đổi thì bảo mẹ. Nhiều bé tự xin đổi khi tới nơi, và lựa chọn tự đổi đó con nhớ lâu hơn lời ép buổi sáng.
Cho con tự quyết có làm con hư, đòi hỏi không?
Không, nếu vùng con quyết được chia rõ và bố mẹ giữ chắc vùng an toàn, giờ giấc. Trẻ biết rõ chỗ mình được chọn thường ít ăn vạ hơn, vì không phải tranh quyền ở mọi việc. Hư thường đến từ luật thay đổi theo tâm trạng, không đến từ việc được chọn.
Ông bà hay quyết thay cháu thì nói thế nào?
Nói riêng với ông bà, nhấn vào chuyện việc lớn bố mẹ vẫn quyết, chỉ để cháu chọn vài việc nhỏ. Giao cho ông bà vai đưa lựa chọn, như hỏi cháu muốn ăn bánh nào trong hai loại. Ông bà vẫn thấy mình chăm cháu, mà cháu vẫn được chọn.
Con không chịu chọn, cứ bảo mẹ chọn đi thì làm gì?
Có trẻ ngại chọn vì từng bị chê hoặc vì quá nhiều lựa chọn. Giảm xuống hai phương án, chờ con một chút, và khen bất cứ lựa chọn nào con đưa ra. Nếu con vẫn không chọn, mẹ chọn mà không trách, lần sau hỏi lại.
Việc gì tuyệt đối không nên để trẻ tự quyết?
Những việc liên quan an toàn và sức khoẻ: thắt dây an toàn, đội mũ bảo hiểm, đi khám, uống thuốc, giờ ngủ với trẻ nhỏ. Với những việc đó, bố mẹ quyết, nói lý do ngắn, và nếu được thì cho con một lựa chọn nhỏ bên trong, như chọn màu mũ.