Khi con giành đồ chơi của bạn, cha mẹ bước tới ngay, đặt tay lên món đồ chứ không giật khỏi tay con, trả lại cho bạn, rồi dạy con một câu thay cho cái giật: "Cho tớ mượn với" và chờ bạn trả lời. Không mắng con trước đám đông, không bắt bạn kia nhường, và chào bố mẹ bé kia một câu ngắn, rõ ràng.
Ví dụ giả định: chiều thứ bảy ở hố cát công viên, bé con hai tuổi rưỡi nhà chị C nhìn thấy cái xẻng nhựa màu xanh của một bé khác, đi thẳng tới giật lấy. Bé kia khóc ré lên, mẹ bé kia ngồi ghế đá ngẩng lên nhìn. Phần dưới là từng bước can ở chỗ đó, câu nói cho con, cho bé kia, cho phụ huynh, và việc làm ở nhà sau đó.
Vì sao trẻ giành đồ, và vì sao đây là chuyện của ranh giới
Trẻ dưới ba tuổi chưa phân biệt rõ "cái mình thích" với "cái của mình". Con nhìn thấy cái xẻng, muốn cái xẻng, tay tự vươn ra. Không phải con hư, cũng không phải bố mẹ dạy dở, đó là giai đoạn ai cũng qua. Từ ba tới năm tuổi, con bắt đầu hiểu đồ có chủ, nhưng khi thèm quá thì tay vẫn nhanh hơn đầu.
Với cha mẹ, cái khó nằm ở ánh mắt người xung quanh. Mẹ bé kia đang nhìn, vài phụ huynh khác cũng nhìn. Phản xạ quen là giật đồ khỏi tay con, mắng to "Sao con hư thế!", có khi đánh vào tay con cho mọi người thấy mình nghiêm. Con khóc to hơn cả bé bị giật, cả hố cát ồn lên, và con không học được gì ngoài chuyện người lớn mạnh hơn thì giật được đồ của mình.
Đây là bài học ranh giới đầu tiên của con: đồ trong tay bạn là phần của bạn, muốn thì phải hỏi, và bạn được quyền nói chưa. Bài học đó không nằm ở lời mắng, mà ở cách người lớn làm mẫu ngay tại chỗ: không giật, mà hỏi; không ép, mà chờ. Cha mẹ giật đồ khỏi tay con để dạy con không giật đồ của bạn là đang dạy ngược với điều mình muốn.
Can tại chỗ: sáu bước trong chừng một phút
Đứng dậy ngay khi thấy con vươn tay, đừng ngồi gọi vọng lại. Rồi làm lần lượt:
- Ngồi xuống ngang tầm hai bé, đặt tay lên món đồ, giữ nhẹ. Không giật, không kéo. Tay mẹ giữ món đồ là để không ai giật tiếp.
- Nói điều đang xảy ra, giọng bình thường: "Cái xẻng này của bạn. Bạn đang chơi. Con muốn chơi xẻng lắm phải không?" Gọi tên mong muốn của con giúp con dịu đi nhanh hơn.
- Trả lại cho bạn: "Mình trả bạn nhé." Nếu con không buông, mẹ mở nhẹ từng ngón tay con ra, vẫn nói chậm rãi. Con khóc cũng được, khóc không phải điều cần dập tắt.
- Nói với bé kia: "Bạn xin lỗi con nhé. Xẻng của con đây." Bé bị giật cần thấy người lớn đứng về phía đồ của mình.
- Dạy con câu thay thế, nói cùng con: "Cho tớ mượn với." Rồi chờ bạn trả lời. Bạn nói chưa thì mẹ nói với con: "Bạn chưa cho. Mình chờ bạn chơi xong, giờ mình đào bằng cái cốc này."
- Quay sang mẹ bé kia, một câu ngắn: "Chị ơi em xin lỗi, bé nhà em giật xẻng của bạn. Em đang dạy bé xin mượn ạ."
Chừng ấy bước thường xong trong một phút. Nếu con gào khóc không dứt, bế con ra chỗ ghế đá ngồi một lúc cho dịu, không phạt, không giảng, rồi quay lại chơi. Rời đi một lúc không phải hình phạt, chỉ là chỗ để con bình tĩnh.
Câu nói mẫu cho con, cho bé kia và cho phụ huynh
Với con, từ mềm tới rõ. Lần đầu: "Con muốn xẻng hả? Mình hỏi bạn nhé: cho tớ mượn với." Lần con giật tiếp sau khi đã được nhắc: "Không giật. Đồ của bạn thì phải hỏi. Con giật nữa thì mình ra ghế ngồi một lúc." Và làm đúng như đã nói.
Với bé kia, đặc biệt khi bé chưa nói được: "Bạn lấy xẻng của con, con buồn phải không. Mẹ lấy lại cho con rồi đây." Câu này cũng là lúc con mình nghe được rằng giật đồ làm bạn buồn, không cần ai giảng.
Với phụ huynh bé kia khi họ vui vẻ: "Bé nhà em đang tuổi thấy gì cũng muốn, chị thông cảm nhé. Em cho hai đứa chơi chung cái xô này được không chị?" Rủ chơi chung một món khác là cách nối lại cho hai bé.
Khi phụ huynh bé kia khó chịu, nói một câu nặng: "Dạ em xin lỗi chị, em đang dạy bé. Em đưa bé ra chỗ khác chơi một lúc." Không cãi, không giải thích về tâm lý trẻ, không xin lỗi rối rít. Một lời xin lỗi thật là đủ.
Khi chính con mình bị giật mà phụ huynh kia ngồi yên: bước tới, ngồi xuống ngang tầm, nói với bé kia: "Cái này của bạn đấy con. Con hỏi bạn mượn nhé." rồi nhìn phụ huynh kia mỉm cười. Phần lớn họ sẽ đứng lên.
Theo tuổi: con giành đồ kiểu gì và cha mẹ dạy gì
Cùng là giành đồ, nhưng ở mỗi tuổi con cần một bài học khác, và người lớn đứng gần hay xa cũng khác.
| Tuổi | Thường gặp | Dạy gì, đứng ở đâu |
|---|---|---|
| Hai tới ba tuổi | Giật đồ không nói, ôm chặt không trả | Mẹ ngồi sát bên, can bằng tay, dạy đúng một câu "cho tớ mượn với" |
| Bốn tới năm tuổi | Giành đồ rồi viện cớ "con lấy trước" | Dạy luật đến lượt, đếm hoặc hát một bài rồi đổi; mẹ đứng gần nhưng để con tự hỏi trước |
| Sáu tới tám tuổi | Lấy đồ của bạn cùng lớp mang về nhà, nói "bạn cho rồi" | Hỏi lại cô giáo hoặc bạn, cùng con mang trả, dạy câu "cậu cho tớ hẳn hay cho mượn" |
| Chín tới mười hai tuổi | Mượn không hỏi, dùng đồ của bạn rồi để bừa, trêu giấu đồ | Nói chuyện riêng với con, con tự xin lỗi bạn, tự đền nếu làm hỏng bằng tiền tiết kiệm của con |
| Đầu cấp hai | Lấy đồ của bạn để đùa, nhất là trong nhóm | Nói rõ đùa giấu đồ người khác có thể thành bắt nạt, con dừng khi bạn đã không vui |
Tuổi càng lớn, cha mẹ càng lùi xa khỏi chỗ xảy ra chuyện, nhưng càng nói chuyện kỹ với con ở nhà. Với con lớn, việc cha mẹ không mắng con trước bạn bè là điều con nhớ rất lâu, và thường làm con chịu nghe hơn.
Khi con là bé hay bị giành đồ
Chuyện giành đồ có hai phía, và nhiều nhà lại vướng ở phía còn lại: con mình hiền, bạn nào tới giật con cũng buông, rồi đứng nhìn hoặc lủi đi chỗ khác. Cha mẹ thấy xót nhưng không muốn dạy con giật lại. Đây cũng là bài học ranh giới, chỉ là theo chiều ngược: đồ đang chơi là phần của con, con được giữ và được nói.
Tập cho con hai câu, nói to, nhìn vào mặt bạn: "Tớ đang chơi." và "Cậu hỏi tớ đã." Kèm động tác ôm món đồ vào người, không đánh, không giật lại. Ở nhà, mẹ đóng vai bạn tới giật nhẹ, con tập giữ và nói. Nhiều bé lúc đầu nói lí nhí, tập vài tối là to giọng hơn hẳn.
Ở sân chơi, khi thấy con bị giật mà con không phản ứng, cha mẹ bước tới, ngồi cạnh con, nói giúp con lần đầu: "Bạn ơi, bạn của cô đang chơi. Bạn hỏi mượn nhé." Lần sau, mẹ chỉ đứng cạnh, ra hiệu cho con tự nói. Con cần thấy người lớn đứng sau lời mình vài lần trước khi dám tự nói một mình.
Những cách can hay gặp nhưng làm chuyện tệ hơn
Ở sân chơi đông người, cha mẹ hay phản ứng theo phản xạ. Mấy cách dưới đây thường gặp, và lý do chúng không giúp được con:
- Bắt bé kia nhường vì "bạn bé hơn" hay "bạn là khách": bé kia học rằng đồ của mình ai khóc to hơn thì được lấy, con mình học rằng giật xong rồi khóc là có đồ.
- Mua ngay một cái xẻng giống thế cho con để con nín: lần sau con vẫn giật, vì giật đã đem lại xẻng mới.
- Đánh vào tay con: con học rằng người lớn hơn được dùng tay để lấy đi thứ mình muốn, đúng điều đang cấm.
- Bắt con xin lỗi khi con đang gào khóc: lời xin lỗi lúc đó chỉ là âm thanh, con chưa hiểu gì. Để con dịu rồi mới xin lỗi, có khi để mẹ xin lỗi thay với bé hai tuổi.
- Kể lể với phụ huynh khác "bé nhà em ở nhà cũng thế, toàn giành của anh": gắn nhãn con trước mặt người lạ, con nghe được hết.
- Rời công viên ngay lập tức như một hình phạt: con chưa kịp học câu thay thế, lần sau ra lại giật như cũ.
Cái không cần làm nữa: giải thích dài dòng với con hai tuổi về chuyện sở hữu. Con nhớ được một câu và một hành động, không nhớ được một bài giảng.
Về nhà: tập câu xin mượn, và khi con lớn mang đồ của bạn về
Tối hôm đó, chơi lại cảnh ở hố cát bằng đồ chơi trong nhà. Mẹ cầm cái xẻng, con đóng vai muốn mượn. Con nói "cho tớ mượn với", mẹ lúc thì đưa, lúc thì nói "tớ đang chơi, lát nữa nhé". Tập cả hai trường hợp, để con quen việc bạn được quyền chưa cho. Đổi vai cho con cầm xẻng, mẹ xin mượn, con tập nói "lát nữa".
Với con tiểu học mang về một cây bút chì màu, một con thú nhồi bông của bạn, đừng hỏi theo kiểu tra khảo "Con ăn cắp của ai?". Hỏi bình thường: "Cái này của bạn nào? Bạn cho hẳn con hay cho mượn?" Nhiều khi bạn cho thật, nhiều khi con tưởng bạn cho. Nếu là mượn, hôm sau con mang trả, mẹ nhắn cô giáo một câu để cô biết.
Với con lớn hơn, nếu đã lấy đồ của bạn mà không hỏi, để con tự đi trả và tự nói "Tớ xin lỗi, tớ lấy mà không hỏi cậu." Cha mẹ có thể đi cùng tới cổng trường nhưng không nói thay. Nếu đồ bị hỏng, con đền bằng tiền tiết kiệm của mình, ví dụ giả định món đồ hai chục nghìn thì con bỏ ra hai chục nghìn, dù ít hay nhiều. Đền đủ mới là xin lỗi bằng việc làm.
Lần sau ra lại công viên, nhắc trước một câu ngay khi tới hố cát: "Nhớ không, đồ của bạn thì mình hỏi." Và mang theo vài món đồ của con để có cái mà đổi, mà mời bạn chơi chung.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hai tuổi giành đồ chơi của bạn có phải là hư không?
Không. Ở tuổi này trẻ chưa phân biệt rõ cái mình thích với cái của mình, nên tay vươn ra trước khi kịp nghĩ. Cha mẹ chỉ cần can bình tĩnh, trả đồ cho bạn và dạy con một câu xin mượn, lặp lại nhiều lần trong vài tháng.
Có nên bắt con xin lỗi ngay khi giành đồ của bạn không?
Chờ con dịu lại rồi mới bảo con xin lỗi, vì lúc đang khóc con chưa hiểu mình đang nói gì. Với bé hai tuổi, cha mẹ xin lỗi thay và để con nghe. Từ bốn tuổi trở lên, con tự nói một câu ngắn, kèm việc trả đồ hoặc mời bạn chơi chung.
Bé kia giành lại đồ của con mình thì có nên can không?
Có, nhưng theo cùng một cách: ngồi xuống, giữ món đồ, nói với bé kia rằng đây là đồ của bạn và hỏi mượn nhé. Nếu phụ huynh bé kia ở gần, để họ can trước rồi mình chỉ hỗ trợ. Không nói nặng với con người khác.
Con đi học về hay mang đồ của bạn về nhà thì xử lý sao?
Hỏi bình thường xem bạn cho hẳn hay cho mượn, không gọi đó là ăn cắp. Nếu là mượn hoặc con lấy không hỏi, hôm sau con mang trả và tự xin lỗi, cha mẹ nhắn cô giáo biết. Lặp lại nhiều lần thì nên ngồi với cô giáo tìm hiểu vì sao con làm vậy.
Phụ huynh bé kia nói nặng lời với con mình thì nên làm gì?
Bước tới đứng cạnh con, xin lỗi một câu về việc con giật đồ, rồi đưa con ra chỗ khác. Không cãi lại trước mặt các con. Nếu họ quá lời hay động tay với con mình thì nói rõ, bình tĩnh rằng mình sẽ tự dạy con, và rời đi.
Luật đến lượt nên dạy con từ mấy tuổi?
Từ khoảng ba tuổi rưỡi tới bốn tuổi con bắt đầu hiểu được, nhất là khi lượt được đo bằng thứ con thấy được như hát hết một bài hoặc đếm tới hai mươi. Trước tuổi đó, cha mẹ cứ dạy câu xin mượn và chuẩn bị sẵn món đồ khác để con chơi trong lúc chờ.