Bạn không cần ép con ôm hay thơm má họ hàng để con được coi là ngoan. Điều con cần học là chào người lớn cho đàng hoàng, còn chào bằng cách nào thì con được chọn: khoanh tay "con chào bà ạ", vẫy tay, đập tay hay ôm nếu con muốn. Việc của cha mẹ là tập trước với con ở nhà, đứng cạnh con lúc khách tới, và nói với người lớn một câu nhẹ nhàng, vui vẻ để không ai thấy bị từ chối.
Bài này đi theo một cảnh rất quen: sáng mùng hai Tết, bà cô ở quê lên chơi, vừa bước vào cửa đã dang tay "thơm cô cái nào", bé con bốn tuổi lập tức núp sau chân mẹ. Phần dưới là vì sao con lùi lại, chuẩn bị gì trước, câu nói mẫu cho từng người trong nhà, cách làm theo tuổi và việc nên làm sau khi khách về.
Vì sao con lùi lại, và người lớn đang nghĩ gì
Trẻ từ hai tới sáu tuổi nhớ mặt người theo số lần gặp. Một bà cô mỗi năm gặp một lần, tóc khác, giọng khác, mùi nước hoa lạ, đối với con gần như là người mới. Con không ghét bà cô, con chỉ cần vài phút đứng nhìn từ xa trước khi lại gần. Có bé chừng mười lăm phút sau đã tự chạy ra khoe đồ chơi, nếu lúc đầu không ai kéo con ra khỏi chân mẹ.
Người lớn thì nghĩ khác. Bà cô đi đường xa, mang theo túi bánh, nhớ cháu thật lòng. Cái dang tay đó là cách thương quen thuộc của cả một thế hệ, chẳng có gì xấu. Khi cháu núp đi, người lớn dễ chạnh lòng, nói một câu nửa đùa nửa thật: "Ơ, cháu không thương cô à?" hoặc quay sang mẹ: "Con bé dạo này nhát thế." Câu đó làm mẹ đỏ mặt, và đây chính là lúc nhiều cha mẹ đẩy lưng con: "Ra thơm cô đi con, ngoan nào."
Cái khó của cha mẹ nằm ở giữa: sợ họ hàng chê con hỗn, chê mẹ chiều con, mà cũng thấy con đang sợ thật. Đẩy con ra thì con học được một điều không ai muốn dạy: khi người lớn đòi chạm vào mình, mình phải chịu, dù mình không thích. Không đẩy mà cũng không nói gì thì người lớn thấy hẫng. Lối ra là chuẩn bị trước cho con, và có sẵn câu nói cho cả hai phía.
Tập trước với con ở nhà, ngày hôm trước hoặc trên xe
Đừng để tới lúc khách đứng ở cửa mới dạy. Một buổi tối trước ngày khách tới, hoặc trên xe về quê, làm lần lượt:
- Kể trước cho con ai sẽ tới, gọi tên và vai: "Mai bà cô Hai ở quê lên. Bà cô là chị của ông nội đấy, bà hay mang bánh gai cho con." Có ảnh trong điện thoại thì cho con xem để con nhận mặt.
- Bày ra bốn cách chào và cho con chọn: khoanh tay nói "con chào bà ạ", vẫy tay, đập tay, hoặc ôm. Nói rõ: "Chào thì mình phải chào. Còn chào kiểu nào thì con chọn."
- Tập thật bằng trò đóng vai: mẹ làm bà cô bước vào cửa, con thử từng cách chào. Đổi vai cho con làm bà cô để con cười.
- Dạy con một câu cho lúc chưa sẵn sàng: "Con chào bà ạ, con chưa muốn ôm." Với bé ba bốn tuổi, chỉ cần con chào rồi nắm tay mẹ là đủ.
- Hẹn với con một dấu hiệu riêng, như bóp tay mẹ hai cái, để con báo "con đang ngại" mà không phải nói trước mặt mọi người.
Phần tập này mất chừng mười phút. Trẻ đã có sẵn một cách chào trong đầu thì lúc gặp thật ít khi bối rối, và người lớn cũng thấy cháu lễ phép ngay từ phút đầu, nên ít ai còn đòi thơm má cho bằng được.
Câu nói mẫu với họ hàng, từ nhẹ tới rõ
Khi người lớn dang tay mà con đã chọn chào kiểu khác, mẹ hoặc bố đứng cạnh con, nói thay con một câu, giọng vui, nhìn thẳng người lớn. Câu đầu tiên luôn là câu nhẹ nhất, đa số trường hợp dừng ở đó.
Câu nhẹ, mở lối khác: "Dạ, cháu nó đập tay với cô nhé, dạo này cháu khoái đập tay lắm." Câu này biến cái ôm thành một trò chơi khác, người lớn vẫn được chạm vào cháu theo cách cháu thích.
Câu giải thích ngắn: "Cháu mới gặp nên còn ngại cô ạ, chút nữa quen là cháu bám cô suốt cho xem." Người lớn nghe vậy thường cười, vì ai từng nuôi con đều biết trẻ cần thời gian.
Khi người lớn vẫn kéo con lại: "Cô ơi, nhà con đang dạy cháu tự chọn cách chào, cháu chào cô rồi đấy ạ. Để lát cháu tự ra với cô." Vừa nói vừa nhẹ nhàng đặt tay lên vai con, kéo con về phía mình.
Khi bị trách "nhà này kiểu cách": "Dạ, tụi con chỉ muốn cháu lớn lên biết cơ thể mình là của mình thôi cô. Cháu vẫn thương cô mà." Câu này nói một lần là đủ, không giảng thêm.
Với ông bà nội ngoại, những người gặp cháu thường xuyên và hay buồn lâu hơn, nên nói riêng từ trước, không đợi tới lúc có khách: "Mẹ ơi, con đang tập cho bé tự chọn cách chào. Mẹ đừng buồn nếu có hôm bé chỉ đập tay mẹ nhé, bé vẫn mê bà nhất nhà."
Làm theo tuổi: mầm non, tiểu học, đầu cấp hai
Ba tới năm tuổi. Con chưa hiểu chữ "ranh giới", chỉ hiểu "con được chọn". Mẹ là người nói thay con với người lớn. Đừng bắt con giải thích vì sao không muốn ôm, con không trả lời được và chỉ khóc. Khen con ngay khi con chào: "Con khoanh tay chào bà đẹp quá."
Sáu tới mười tuổi. Con tự nói được câu của mình: "Con chào cô ạ, con đập tay cô nhé." Cha mẹ lùi lại một bước, chỉ đỡ lời khi người lớn nài lần hai. Đây là tuổi con hay bị trêu kiểu "lớn rồi mà còn ngại", nên dặn trước con cứ cười và chào lại một lần nữa là xong.
Mười một tới mười ba tuổi. Con thường tự thấy ngượng khi bị thơm má trước mặt anh chị em họ. Cho con chủ động: bắt tay, ôm vai, hay chỉ chào và rót nước mời. Nói riêng với con: "Con lớn rồi, con chọn cách chào nào lịch sự là được, có gì khó xử thì nháy mẹ."
Ở tuổi nào cũng vậy. Con vẫn phải chào. Chọn cách chào không có nghĩa là được quay mặt đi, chạy vào phòng hay im lặng. Giữ chữ "chào" là thứ làm người lớn yên lòng nhất, và cũng là thứ giúp con lớn lên biết lễ phép mà không phải chịu cái chạm mình không muốn.
Nói dở và nói được trước mặt họ hàng
Phần lớn chuyện mất lòng không nằm ở việc con không ôm, mà ở câu cha mẹ nói lúc đó.
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Ra thơm cô đi, không cô giận đấy." (dạy con chiều người lớn vì sợ) | "Con chào cô kiểu nào nào?" (con vẫn chào, tự chọn cách) |
| "Con bé nhà con khó tính lắm, ai nó cũng không cho ôm." (gắn nhãn con trước mặt người lớn) | "Cháu mới gặp nên ngại, lát quen là bám cô liền." |
| Giảng cho bà cô một tràng về quyền trẻ em ngay ở cửa | Một câu ngắn, vui, rồi chuyển sang mời nước, hỏi chuyện đường xá |
| "Thôi con không thích thì thôi." rồi bỏ đó (người lớn hẫng, con không chào) | "Con chào cô rồi, con đập tay cô nhé." (giữ phần chào) |
| Nói dối "cháu đang ốm" để né | Nói thật nhẹ nhàng, không cần lý do giả |
Cái không cần làm: xin lỗi rối rít với họ hàng thay cho con, hay ép con xin lỗi vì không ôm. Con không làm gì sai. Chỉ cần nói một câu vui và mời người lớn ngồi, mọi người sẽ quên chuyện đó sau năm phút.
Khi bố và mẹ, hoặc hai bên nội ngoại, không cùng ý
Nhiều nhà vướng ở chỗ này hơn là ở bà cô: mẹ muốn con được chọn cách chào, bố thì thấy "ôm ông bà một cái có sao đâu", hoặc bà nội đồng ý mà bà ngoại phật lòng. Trước mặt khách mà bố nói một kiểu, mẹ nói một kiểu, con sẽ đứng giữa, khóc, và người lớn quay sang trách nhau.
Cách gỡ là bố mẹ chốt với nhau từ trước, ngắn gọn, không cần thống nhất cả một triết lý nuôi con. Chỉ cần hai điều: con luôn phải chào, và con không bị kéo, bế, thơm khi con đã lắc đầu. Mẹ nói với bố: "Anh ơi, mình chỉ cần bé chào cho lễ phép, còn ôm thì để bé tự ra. Lúc có khách anh đỡ lời giúp em một câu nhé."
Khi người lớn trong nhà vẫn trách, người đỡ lời nên là con ruột của người đó: bố nói với bà nội, mẹ nói với bà ngoại. Con dâu, con rể nói ra dễ bị hiểu thành "dạy đời", còn con đẻ nói thì nghe như chuyện trong nhà. Một câu kiểu "Mẹ ơi, cháu nó mê mẹ lắm, chỉ là đang tập tự chọn thôi, mẹ chiều cháu một chút" thường đủ để bà cười cho qua.
Sau buổi gặp: giữ tình với họ hàng và nói chuyện với con
Khi bà cô sắp về, thường là lúc con đã quen và tự chạy lại. Đây là lúc tốt để con chào lần nữa theo cách con chọn, có khi chính con xin ôm. Đừng nhắc lại chuyện lúc sáng kiểu "đấy, giờ mới chịu ôm cô". Để khoảnh khắc đó tự nhiên, người lớn nhớ cái ôm cuối chứ không nhớ cái núp lúc đầu.
Nếu người lớn có vẻ buồn, hôm sau gọi điện hoặc nhắn hỏi bà cô về tới nhà chưa, kể một chi tiết về cháu: "Cô ơi, tối qua bé cứ đòi ăn bánh gai cô mang lên, bé hỏi bao giờ cô lại lên chơi." Một câu như vậy làm người lớn thấy cháu vẫn thương mình, chỉ là cách thương khác.
Với con, tối hôm đó ngồi nói vài câu: "Hôm nay con chào bà cô đẹp lắm. Con không muốn ôm thì con nói, mẹ ở cạnh con." Cha mẹ nói đi nói lại câu "con không muốn thì con nói, bố mẹ nghe" ở những chuyện nhỏ như thế này là đang chuẩn bị cho con những lần sau, khi chuyện không còn nhỏ.
Nếu có lúc con kể một người lớn nào đó chạm vào con làm con sợ, bắt con giữ bí mật, hãy tin con trước và làm ngay: gọi Tổng đài 111, báo công an xã, phường. Còn chuyện bà cô dang tay ở cửa thì chỉ là tình thương cần đổi cách, không phải chuyện đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Không cho con ôm hôn họ hàng có làm con thành hỗn không?
Không, nếu con vẫn chào đàng hoàng. Lễ phép nằm ở lời chào, cái khoanh tay, câu dạ thưa, còn ôm hay không là chuyện cơ thể của con. Trẻ được chọn cách chào thường chào người lớn vui vẻ hơn trẻ bị đẩy ra.
Ông bà buồn vì cháu không chịu ôm thì làm sao?
Nói riêng với ông bà từ trước, giải thích bằng một câu ngắn và nhấn vào chuyện cháu vẫn thương ông bà. Rồi tạo dịp cho cháu gần ông bà theo cách cháu thích, như ngồi lòng bà đọc truyện hay cùng ông tưới cây. Cháu tự sà vào thì ông bà sẽ vui hơn nhiều so với một cái ôm bị ép.
Con chào kiểu đập tay có bị coi là thiếu lễ phép với người già không?
Với người lớn tuổi, nên dạy con khoanh tay và nói "con chào ông ạ" làm cách chào chính, đập tay hay vẫy tay để dành cho người trẻ hơn hoặc lúc chơi. Cha mẹ bày sẵn cách chào hợp với từng người, con vẫn được chọn trong số đó.
Con bảy tuổi rồi mà vẫn núp sau lưng mẹ khi có khách, có sao không?
Có trẻ cần nhiều thời gian hơn để quen người lạ, đó là tính nết chứ không phải lỗi. Cho con đứng cạnh mẹ chào một câu rồi được đi chơi chỗ khác, đừng bắt con ngồi giữa phòng cho mọi người hỏi. Nếu con lo sợ đến mức bỏ ăn, mất ngủ trước mỗi lần có khách thì nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Người lớn cứ cố bế, thơm con dù mẹ đã nói thì làm gì?
Bước tới, nhẹ nhàng đỡ con về phía mình và nói rõ hơn một lần: "Cô ơi, cháu không muốn đâu, để cháu đập tay cô nhé." Không cần to tiếng hay giận, chỉ cần hành động dứt khoát. Sau đó chuyển sang chuyện khác để không khí không nặng.
Có nên giải thích cho họ hàng về quyền cơ thể của trẻ không?
Chỉ khi người lớn hỏi thật lòng và đang có thời gian ngồi nói chuyện. Ở cửa, giữa lúc chào đón, một câu ngắn là đủ. Giảng giải dài dòng trước mặt mọi người dễ làm người lớn thấy bị dạy đời, và chuyện nhỏ thành chuyện lớn.