Muốn con biết xin phép trước khi lấy đồ hay vào phòng người khác, cha mẹ cần ba thứ: một câu hỏi ngắn con tập đi tập lại ("Con lấy cái này được không ạ?"), một vài chỗ trong nhà có luật rõ ràng phải hỏi, và chính người lớn cũng xin phép con khi động vào đồ của con. Trẻ học xin phép bằng cách được xin phép, nhanh hơn bằng lời nhắc.
Ví dụ giả định: bé E năm tuổi hay tự mở túi xách của mẹ tìm kẹo, cầm điện thoại của bố chơi, chạy thẳng vào phòng ông bà lúc ông đang nghỉ trưa. Chẳng có gì to tát, nhưng sang nhà bạn con cũng tự mở tủ lạnh, và mẹ bạn nhìn sang. Phần dưới là cách dạy từng bước, câu tập nói, và những chỗ cha mẹ hay làm ngược với lời mình dạy.
Xin phép là bài học ranh giới đầu tiên trong nhà
Với trẻ nhỏ, cả ngôi nhà là chỗ của mình. Con không phân biệt túi của mẹ với túi đồ chơi, phòng ông bà với phòng khách. Đó không phải sự hỗn láo mà là cách trẻ ba bốn tuổi hiểu thế giới. Xin phép là lần đầu tiên con học được rằng trong cùng một nhà, mỗi người có một phần riêng, và muốn chạm vào phần đó thì phải hỏi.
Cái khó là người lớn hay dạy nửa vời. Hôm vui thì cười khi con lục túi, hôm mệt thì quát. Có hôm cho con cầm điện thoại xem hoạt hình, hôm khác lại mắng con tự lấy. Con không biết luật là gì, chỉ biết đoán tâm trạng người lớn. Một vài luật rõ, áp dụng mọi ngày, dễ hơn nhiều so với nhắc chung chung "phải xin phép".
Bài học này còn đi xa hơn đồ đạc. Đứa trẻ quen hỏi "Con vào được không ạ?" trước cửa phòng ông bà sẽ quen chờ người khác đồng ý, và cũng quen nghĩ rằng người khác cần hỏi mình trước khi động vào đồ của mình. Đó là nền của mọi chuyện ranh giới sau này, từ chuyện mượn bút ở lớp tới chuyện bạn bè cầm điện thoại của nhau ở tuổi teen.
Những chỗ trong nhà nên có luật "hỏi trước"
Không cần biến mọi thứ thành luật. Chọn vài chỗ cụ thể, nói rõ với con, và giữ luật đều đặn. Nhiều nhà bắt đầu từ danh sách này:
- Túi xách, ví, ba lô của người khác: không mở khi chưa hỏi, kể cả tìm kẹo.
- Điện thoại, máy tính bảng, máy tính của bố mẹ, anh chị: hỏi trước khi cầm, không chỉ trước khi chơi.
- Phòng của ông bà, phòng bố mẹ khi cửa đóng: gõ hai cái, chờ trả lời mới vào.
- Bàn học, ngăn kéo của anh chị: không lục, không lấy bút, kể cả khi anh chị đi vắng.
- Đồ ăn của người khác, như ly trà sữa của chị, hộp bánh của bố: hỏi trước khi ăn thử.
- Ở nhà bạn, nhà họ hàng: không mở tủ lạnh, tủ quần áo, ngăn kéo, không vào phòng ngủ khi chưa được mời.
Cùng con đi một vòng quanh nhà, chỉ từng chỗ và nói luật. Với bé dưới bốn tuổi, chỉ chọn hai chỗ trước, như túi của mẹ và phòng ông bà, khi con nhớ rồi mới thêm. Luật ít mà giữ được thì hơn luật nhiều mà ngày nào cũng phải nhắc.
Tập cho con từng bước, mỗi tối vài phút
Trẻ học xin phép qua lặp lại và trò chơi, không qua bài giảng. Một cách tập nhiều nhà đã làm:
- Dạy đúng một câu, ngắn, đủ lễ: "Mẹ ơi, con lấy cái này được không ạ?" Với bé ba tuổi, chỉ cần "Con xin ạ." kèm chỉ tay vào món đồ.
- Dạy cả câu cho lúc gõ cửa: gõ hai cái, nói "Ông ơi, con vào được không ạ?", chờ ông trả lời rồi mới đẩy cửa.
- Chơi trò "cửa hàng": mẹ bày vài món, con muốn lấy phải hỏi. Mẹ lúc thì nói được, lúc nói "Cái này không được con ạ, con lấy cái kia nhé." Con tập cả việc nghe chữ không.
- Mỗi lần con tự lấy, không mắng, chỉ đưa tay ra nói: "Mình làm lại nhé, con hỏi mẹ đã." Con đặt lại món đồ, hỏi lại, rồi mới được lấy. Làm lại quan trọng hơn la mắng.
- Khen ngay khi con tự nhớ hỏi: "Con hỏi trước rồi đấy, mẹ thích lắm. Con lấy đi."
Vài tuần đầu sẽ phải "làm lại" rất nhiều lần, có tối tới năm sáu lần. Đó là bình thường. Sau chừng một tháng, nhiều bé bắt đầu tự hỏi, có khi còn hỏi cả những thứ không cần hỏi, như cái cốc của chính mình. Lúc đó cười và nói với con thứ nào là của con, không cần hỏi.
Người lớn cũng xin phép con: phần dễ quên nhất
Trẻ quan sát người lớn kỹ hơn nghe người lớn nói. Bố mẹ dạy con phải hỏi trước khi lấy điện thoại, nhưng chính mình lại lấy đồ chơi của con cất đi không nói, mở cặp của con kiểm tra không hỏi, vào phòng con đang chơi không gõ. Con sẽ hiểu rằng xin phép là luật dành cho kẻ nhỏ, người lớn thì không cần.
Thử đổi vài thói quen nhỏ. Muốn mượn bút màu của con để ghi số điện thoại: "Mẹ mượn cây bút xanh của con một chút được không?" Muốn dọn bộ xếp hình con đang bày dở: "Mẹ cất bộ này được chưa, hay con còn chơi tiếp?" Muốn xem bài vẽ trong cặp: "Con cho mẹ xem bài vẽ hôm nay nhé?"
Những câu đó mất thêm vài giây, nhưng mỗi lần như vậy con được thấy xin phép trông ra sao, nghe ra sao. Có những việc cha mẹ vẫn phải làm dù con không đồng ý, như dọn đồ trước giờ ngủ hay kiểm tra cặp khi cô giáo dặn. Lúc đó vẫn nói cho con biết trước: "Mẹ cần kiểm tra cặp vì cô dặn, con ngồi xem cùng mẹ nhé." Báo trước khác với lấy không nói.
Trước khi sang nhà bạn, nhà họ hàng: tập năm phút ở cửa
Ở nhà mình, con có thể quên luật mà không ai phật lòng. Sang nhà người khác thì khác: chủ nhà ít khi nói thẳng, chỉ nhìn sang mẹ, và mẹ là người thấy nóng mặt. Vì vậy trước mỗi lần đi chơi nhà ai, dừng lại ở cửa hoặc trên xe, nhắc con ba điều ngắn gọn: không mở tủ, không vào phòng ngủ, muốn ăn uống gì thì hỏi cô chú.
Cho con câu nói sẵn để con không phải nghĩ: "Cô ơi, con xin cốc nước ạ.", "Chú ơi, con chơi cái ô tô này được không ạ?", "Bạn ơi, tớ vào phòng cậu được không?" Trẻ có câu trong đầu thì dám hỏi, không có câu thì hoặc tự làm, hoặc ngồi im khát nước cả buổi.
Với con lớn hơn, dặn thêm luật nhà người khác có thể khác nhà mình: có nhà cho trẻ con chạy khắp nơi, có nhà không cho vào bếp. Không biết thì hỏi bạn. Đó cũng là một kiểu tôn trọng ranh giới, chỉ là ranh giới của cả một gia đình chứ không phải của một người.
Khi về, nếu con đã nhớ hỏi, khen đúng việc: "Hôm nay con hỏi cô trước khi lấy nước, cô khen con lễ phép đấy." Lời khen cụ thể giúp con nhớ lần sau, hơn mọi lời nhắc trước khi đi.
Theo tuổi: con cần hỏi gì, nói câu gì
Mỗi tuổi có một vùng xin phép riêng. Bảng dưới là gợi ý, không cần dạy hết một lúc.
| Tuổi | Tập xin phép khi | Câu tập nói |
|---|---|---|
| Ba tới năm tuổi | Lấy đồ của người khác, mở túi, ăn đồ của người khác | "Con xin ạ." / "Mẹ ơi, con lấy cái này được không ạ?" |
| Sáu tới tám tuổi | Vào phòng đóng cửa, dùng điện thoại bố mẹ, sang nhà bạn | "Ông ơi, con vào được không ạ?" / "Cô ơi, con uống nước được không ạ?" |
| Chín tới mười tuổi | Mượn đồ anh chị, dùng máy tính chung, mở đồ ăn của nhà bạn | "Chị cho em mượn tai nghe tới tối nhé, em trả chị trước giờ ăn cơm." |
| Mười một tới mười ba tuổi | Chụp ảnh người khác, cầm điện thoại của bạn, đăng ảnh có mặt bạn | "Tớ chụp cậu một tấm được không?" / "Tớ đăng ảnh này có cậu nhé?" |
Đến đầu cấp hai, xin phép chuyển dần sang chuyện ảnh và điện thoại. Con đã quen hỏi từ nhỏ thì việc hỏi bạn trước khi đăng ảnh sẽ tự nhiên, không phải học lại từ đầu.
Những sai hay gặp khi dạy con xin phép
Mắng trước mặt người ngoài. Con lục tủ lạnh nhà bạn, mẹ quát "Sao con hư thế!" trước mặt mẹ bạn. Con xấu hổ, lần sau ở nhà bạn con im thin thít hoặc trốn đi. Nhẹ nhàng hơn: kéo con lại, nói nhỏ "Mình hỏi cô trước nhé", rồi để con tự hỏi.
Luật thay đổi theo tâm trạng. Hôm qua cho cầm điện thoại thoải mái, hôm nay mắng vì tự cầm. Con không học được gì ngoài việc nhìn mặt bố mẹ. Đã có luật thì giữ cả hôm vui lẫn hôm mệt.
Đã hỏi mà vẫn không được, không có lý do. Con hỏi đàng hoàng mà lần nào cũng bị "Không!" cụt lủn, con sẽ thôi hỏi và lấy lén. Khi nói không, kèm một câu ngắn: "Không con ạ, điện thoại của bố đang chờ cuộc gọi công việc."
Bắt con xin phép cả với đồ của con. Đồ chơi, quần áo, sách của con thì con không cần hỏi ai. Bắt con xin cả những thứ đó làm con lẫn lộn đâu là phần của mình, đúng điều ta muốn dạy con phân biệt.
Phạt nặng khi con lỡ quên. Con mở túi của mẹ lấy kẹo mà bị phạt cấm xem hoạt hình cả tuần, lần sau con vẫn lấy, chỉ là lấy lén hơn. Với chuyện quên xin phép, làm lại là đủ: đặt đồ về chỗ cũ, hỏi lại, rồi mới lấy. Phạt chỉ dành cho lúc con cố tình làm hỏng đồ của người khác, và khi đó con đền hoặc sửa chứ không chỉ bị cấm.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì bắt đầu dạy con xin phép?
Từ khoảng hai tuổi rưỡi tới ba tuổi, khi con nói được câu ngắn. Ban đầu chỉ cần hai từ "con xin" kèm chỉ tay, và chỉ áp dụng ở một hai chỗ như túi của mẹ. Khi con quen rồi mới thêm chỗ khác và câu dài hơn.
Con hỏi xin phép rồi mà mình không đồng ý thì nói sao?
Nói không kèm một lý do ngắn và nếu được thì một lựa chọn khác. Ví dụ không cho cầm điện thoại vì bố đang chờ cuộc gọi, nhưng con được chơi xếp hình. Con được nghe lý do thì lần sau vẫn tiếp tục hỏi, thay vì lấy lén.
Có cần gõ cửa phòng của con nhỏ không?
Nên tập dần từ khi con bắt đầu có góc hay phòng riêng, nhất là từ tuổi tiểu học. Gõ cửa và chờ một chút trước khi vào là cách nhanh nhất để con thấy xin phép là luật cho mọi người. Với con mầm non, chỉ cần gọi con trước khi vào là đủ.
Con sang nhà bạn tự mở tủ lạnh thì cha mẹ nên làm gì?
Nhẹ nhàng kéo con lại, nói nhỏ để con hỏi cô trước, rồi để con tự hỏi. Xin lỗi chủ nhà một câu ngắn. Về nhà nhắc lại luật nhà người khác thì phải hỏi trước khi mở tủ, vào phòng, và tập lại bằng trò chơi.
Dạy con xin phép có làm con rụt rè, không dám làm gì không?
Không, nếu con được đồng ý đủ thường xuyên và đồ của con thì con tự dùng. Trẻ biết rõ chỗ nào phải hỏi, chỗ nào là của mình thường tự tin hơn, vì không phải đoán xem người lớn có giận không.
Ông bà cho cháu tự lấy đồ thoải mái thì có làm hỏng luật không?
Không sao nếu ở nhà ông bà có luật riêng do ông bà quyết. Nói với con mỗi nhà một luật, ở nhà ông bà thì ông bà cho phép. Chỉ cần luật ở nhà mình giữ đều thì con vẫn hiểu xin phép là gì.