Dạy trẻ "cơ thể của con là của con" ở mức nhẹ nghĩa là con được nói "con không thích" khi bị véo má, xoa đầu, bế bổng, cù, và người lớn trong nhà nghe theo. Song song, con hiểu có vài lúc người lớn vẫn phải giúp cơ thể con, như khám bệnh hay thắt dây an toàn, và khi đó người lớn nói trước cho con biết. Không cần đi sâu, chỉ cần những câu nhỏ lặp lại hằng ngày.
Ví dụ giả định: bé I bốn tuổi hay bị các cô chú hàng xóm véo má, xoa đầu, bế bổng lên khi ra công viên chơi cát. Con nhăn mặt, cựa quậy, nhưng chưa bao giờ nói gì. Bố mẹ muốn dạy con lên tiếng, mà không muốn làm con sợ người lớn hay làm hàng xóm phật lòng. Phần dưới là cách nói với con theo tuổi, câu mẫu cho con và cho người lớn, và ranh giới giữa "con không thích" với những lúc con vẫn cần được giúp.
Bắt đầu từ những cái chạm nhỏ, không bắt đầu từ nỗi sợ
Nhiều cha mẹ nghĩ dạy con về cơ thể là phải nói ngay chuyện nguy hiểm, người xấu. Nói những chuyện đó với bé bốn tuổi dễ làm con sợ mà không giúp con biết làm gì. Cách nhẹ nhàng hơn là bắt đầu từ những cái chạm hằng ngày, những cái chạm đầy thiện ý: cô hàng xóm véo má vì thấy cháu bụ bẫm, chú bảo vệ xoa đầu, ông nội bế bổng lên trời.
Không ai trong số đó có ý xấu. Đó là cách người lớn quen bày tỏ sự quý mến. Nhưng với trẻ, bị véo má có khi đau, bị bế bổng bất ngờ có khi sợ. Nếu con chưa bao giờ được nói "con không thích" trong những lúc nhỏ như vậy, con sẽ không biết rằng mình có quyền nói, kể cả lúc thật sự cần.
Mục tiêu của bài này rất cụ thể: con biết cảm giác thích và không thích trong cơ thể mình, con có câu nói sẵn, và con thấy người lớn trong nhà dừng lại khi con nói. Ba điều đó học được qua những chuyện nhỏ, không cần một buổi nói chuyện nghiêm trọng nào. Những chuyện như chạm an toàn, bí mật tốt và bí mật xấu là bài học riêng, nên dạy sau khi con đã quen nói "con không thích" trong đời thường, vì lúc đó con đã có sẵn câu nói và niềm tin rằng người lớn sẽ nghe.
Dạy con lắng nghe cơ thể mình, mỗi ngày vài phút
Trẻ nhỏ chưa có từ để nói cảm giác của cơ thể. Cha mẹ giúp con có từ trước, rồi mới có câu:
- Gọi tên cảm giác khi chơi: "Bố ôm chặt quá hả? Con thấy chật à?", "Nước ấm hay nóng quá?", "Con thích được xoa lưng không?" Con dần có từ: chật, đau, nhột, dễ chịu, khó chịu.
- Dạy con chỉ vào ngực mình khi nói về cảm giác: "Ở đây con thấy sao?" Trẻ nhỏ thường cảm được lo, sợ ở bụng hay ngực trước khi nói được bằng lời.
- Dạy một câu ngắn, dùng cho mọi cái chạm con không thích: "Con không thích. Dừng lại ạ." Có chữ "ạ" để con dùng được cả với người lớn tuổi mà vẫn lễ phép.
- Hỏi con trước khi chạm trong những việc không gấp: "Bố bế con lên nhé?", "Mẹ buộc tóc cho con nhé?" Không phải lần nào cũng chờ con đồng ý, nhưng đủ nhiều để con quen với việc được hỏi.
- Khi con nói "con không thích" với chính bố mẹ, dừng ngay và cảm ơn: "Cảm ơn con đã nói. Bố dừng rồi."
Bước cuối là quan trọng nhất. Con thấy câu nói của mình có tác dụng với người gần nhất, con mới tin nó có tác dụng với người khác.
Câu nói mẫu cho con và cho người lớn quanh con
Câu con nói khi bị véo má, xoa đầu: "Con không thích bị véo má ạ." Với bé nhỏ chưa nói được câu dài, chỉ cần lùi lại và nói "Không ạ", kèm đưa tay ra chào.
Câu bố mẹ đỡ lời với hàng xóm, giọng vui: "Dạ, bé nhà em dạo này không thích bị véo má, chị đập tay với bé nhé." Đưa cho người lớn một cách khác để thể hiện sự quý mến là cách giữ lòng nhanh nhất.
Câu bố mẹ nói khi người lớn đã bế bổng con lên và con cựa quậy: "Anh ơi, cho cháu xuống giúp em, cháu đang sợ." Rồi đỡ con xuống ngay, không chờ người lớn tự nhận ra.
Câu nói với ông bà trong nhà, nói riêng: "Mẹ ơi, con đang dạy cháu nói khi cháu không thích bị bế, bị cù. Khi cháu nói thì mẹ dừng giúp con nhé, để cháu biết lời mình có người nghe."
Câu bố mẹ nói với con sau đó: "Hôm nay con nói với cô là con không thích bị véo má. Con nói rất lễ phép. Mẹ thấy con biết giữ cơ thể của mình rồi đấy."
Người lớn làm mẫu bằng chính cơ thể mình
Trẻ học về cơ thể qua cách người lớn đối xử với cơ thể của chính họ. Một người mẹ lúc nào cũng để con trèo lên lưng, giật tóc, véo má mà không nói gì, dù mệt, đang vô tình dạy con rằng cơ thể của người khác là thứ mình muốn làm gì cũng được. Bố mẹ cũng được nói không thích.
Thử dùng câu của chính mình trước mặt con: "Mẹ không thích bị giật tóc, con thả ra nhé.", "Bố đang đau lưng, con đừng trèo lên lúc này." Nói bằng giọng bình thường, không giận. Khi con dừng, cảm ơn con. Con thấy chữ không thích được dùng cho mọi người trong nhà, kể cả người lớn nhất.
Người lớn cũng nên hỏi nhau trước mặt con những chuyện nhỏ: bố hỏi mẹ "Anh xoa vai cho em nhé?", mẹ hỏi bà "Con dìu bà đứng lên nhé?". Những câu hỏi đó trẻ nghe mỗi ngày mà không cần ai giải thích. Tới lúc con lớn, việc hỏi trước khi chạm vào người khác đã là thói quen chứ không phải một luật phải nhớ.
Tránh trêu con về cơ thể: "Bụng con to như cái trống", "Chân con khẳng khiu". Người lớn nói vui, nhưng trẻ nhớ lâu, và học rằng cơ thể là thứ người khác được bình phẩm. Khen điều con làm được bằng cơ thể, như chạy nhanh, leo giỏi, thay cho bình luận vóc dáng.
Những lúc con vẫn cần người lớn giúp cơ thể
Dạy con quyền nói không thích đi cùng với việc giải thích rõ những lúc người lớn vẫn phải giúp. Điều khác biệt là: người lớn nói trước, nói vì sao, và bố mẹ ở bên.
| Việc | Vì sao vẫn phải làm | Câu nói trước với con |
|---|---|---|
| Đi khám bệnh, tiêm chủng | Để giữ con khoẻ, có bố mẹ ở cạnh | "Bác sĩ sẽ khám bụng con, mẹ ngồi cạnh con suốt." |
| Thắt dây an toàn, đội mũ bảo hiểm | Để con an toàn khi đi đường | "Cái này không chọn được, nhưng con chọn màu mũ." |
| Cắt móng tay, gội đầu cho trẻ nhỏ | Con chưa tự làm được | "Mẹ cắt móng cho con nhé, con muốn bắt đầu tay nào?" |
| Bế con khi qua đường, chỗ đông người | Để con không bị lạc, không bị xe | "Mẹ bế con qua đường, qua rồi mẹ cho xuống." |
Câu nói trước là chìa khoá. Con được biết trước, được chọn phần nhỏ nào đó, thì việc phải làm không còn là bị ép. Và con hiểu sự khác nhau giữa người lớn giúp con công khai, có bố mẹ biết, với những cái chạm lén lút.
Theo tuổi: nói gì cho vừa
Ba tới năm tuổi. Chỉ cần ba điều: con có cơ thể của con, con được nói "con không thích", và bố mẹ luôn muốn nghe. Dùng câu ngắn, lặp lại trong lúc chơi, lúc tắm mặc, lúc đi chơi.
Sáu tới tám tuổi. Con hiểu thêm rằng bạn bè cũng có cơ thể của bạn: không kéo áo, không vạch quần đùa, không ôm khi bạn không thích. Con tự đỡ lời được với người lớn quen, bố mẹ đứng gần hỗ trợ, chỉ bước vào khi người lớn không dừng sau câu thứ nhất của con.
Chín tới mười ba tuổi. Cơ thể con bắt đầu thay đổi, con ngại hơn. Gõ cửa trước khi vào khi con đang thay đồ, không bình luận cân nặng, vóc dáng của con trước mặt người khác, kể cả với ý khen. Họ hàng nói "Dạo này béo thế" thì bố mẹ đỡ lời: "Cháu đang tuổi lớn cô ạ", rồi chuyển chuyện.
Mọi tuổi. Khi con kể có ai đó chạm vào con làm con sợ, bắt con giữ bí mật, tin con trước và làm ngay: gọi Tổng đài 111, báo công an xã, phường. Phần còn lại của bài này là chuyện hằng ngày, không phải chuyện đáng lo.
Giữ quan hệ với người lớn quanh con
Cô hàng xóm véo má cháu không phải người xấu. Sau lần đầu được đỡ lời, nhiều người lớn tự đổi cách: lần sau gặp thì giơ tay đập với cháu, hoặc hỏi "Cô xoa đầu cháu được không?". Khi thấy vậy, khen người lớn một câu: "Cô hỏi cháu thế bé thích lắm đấy ạ." Người lớn được khen sẽ làm tiếp, và còn kể cho người khác nghe.
Nếu có người lớn trêu "Ôi dào, trẻ con biết gì mà thích với không thích", không cần tranh cãi. Một câu nhẹ: "Dạ, nhà em tập cho bé từ bây giờ cô ạ." rồi chuyển chuyện. Điều quan trọng là con nhìn thấy bố mẹ đứng về phía mình, không cần thấy bố mẹ thắng cuộc nói chuyện.
Và với chính con, đừng biến chuyện này thành nỗi sợ người lớn. Không cần dặn con tránh xa mọi người lạ, không cần kể những chuyện đáng sợ trên tin tức. Con vẫn được chơi với hàng xóm, được ông bà bế, được chú xoa đầu nếu con thích. Bài học chỉ là: cơ thể con là của con, con được nói khi không thích, và người lớn yêu con sẽ nghe.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên dạy trẻ cơ thể của con là của con?
Từ khoảng hai tuổi rưỡi tới ba tuổi, khi con nói được câu ngắn. Bắt đầu từ những chuyện nhỏ hằng ngày như hỏi trước khi bế, dừng khi con nói không thích bị cù. Không cần nói chuyện nghiêm trọng, chỉ cần lặp lại đều.
Dạy con nói không thích với người lớn có làm con hỗn không?
Không, nếu con được dạy câu lễ phép như "con không thích ạ" và vẫn chào hỏi đầy đủ. Lễ phép nằm ở cách nói, còn cơ thể là của con. Bố mẹ đỡ lời bên cạnh để người lớn không thấy bị từ chối.
Ông bà quen véo má, thơm cháu thì nói thế nào cho khỏi buồn?
Nói riêng với ông bà, giọng nhờ vả, rằng nhà đang tập cho cháu nói khi cháu không thích, mong ông bà dừng khi cháu nói. Gợi ý cách khác như đập tay, ôm khi cháu tự sà vào. Phần lớn ông bà vui lòng khi thấy cháu tự tìm tới.
Con không chịu cho bác sĩ khám thì có phải tôn trọng con không?
Khám bệnh là việc bố mẹ quyết vì sức khoẻ của con, nên vẫn khám. Nói trước với con bác sĩ sẽ làm gì, bố mẹ ngồi cạnh, cho con chọn phần nhỏ như ngồi lòng mẹ hay ngồi ghế. Như vậy con hiểu đây là giúp đỡ công khai, có bố mẹ biết.
Dạy con về cơ thể có làm con sợ người lớn không?
Không, nếu bắt đầu từ chuyện hằng ngày và không nói những chuyện đáng sợ với trẻ nhỏ. Con học được mình có quyền nói, và người lớn yêu con sẽ nghe. Con vẫn chơi với mọi người bình thường.
Nếu con kể có người chạm vào con làm con sợ thì làm gì?
Tin con trước, giữ bình tĩnh, khen con đã kể và nói đó không phải lỗi của con. Gọi Tổng đài 111 để được hướng dẫn, báo công an xã, phường. Không tự tìm người kia đối chất và không bắt con kể đi kể lại nhiều lần.