TonTrong.comTôn Trọng
Dạy trẻ về ranh giới theo tuổi

Dạy con tôn trọng khi bạn nói không: không chơi cùng, không cho ôm, không cho mượn

Con cứ bám theo, ôm chặt, nài nỉ khi bạn đã nói "không chơi": dạy con nghe chữ không, đỡ nỗi buồn bị từ chối, và làm gì khi cô giáo báo con không chịu dừng.

Two children at a kindergarten playground with a slide, a teacher in a brown cardigan crouching to talk with a boy who watches another child walk away, overcast morning

Dạy con tôn trọng khi bạn nói không gồm hai phần đi cùng nhau: con dừng lại ngay khi bạn nói "không" hay lắc đầu, và con được người lớn giúp xử lý nỗi buồn bị từ chối. Cha mẹ tập cho con một câu đáp ("Ừ, vậy lúc khác nhé"), một việc làm tiếp theo (tìm bạn khác, chơi một mình), và không bao giờ coi chuyện nài nỉ đến khi bạn chịu là đáng khen.

Ví dụ giả định: bé H năm tuổi rất quý một bạn cùng lớp. Bạn ấy nói "Tớ không chơi với cậu đâu", H vẫn bám theo, ôm chặt từ phía sau, kéo tay bạn về phía cầu trượt. Bạn khóc, cô giáo nhắn mẹ H một tin nhắn dài lúc tối. Phần dưới là vì sao con làm vậy, cách dạy ở nhà, câu nói mẫu, và cách trả lời cô giáo, phụ huynh bạn.

Vì sao con không dừng khi bạn đã nói không

Phần lớn trẻ bám bạn không phải vì muốn làm bạn khó chịu. Con quý bạn thật, muốn chơi thật, và chưa hiểu rằng chữ "không" của bạn cũng nặng như chữ "không" của mình. Ở tuổi mầm non, trẻ mới đang học đọc nét mặt người khác: bạn quay đi, khoanh tay, khóc, với người lớn là tín hiệu rõ ràng, với con chỉ là một trở ngại cần vượt qua.

Nhiều khi chính người lớn vô tình dạy con kiểu nài nỉ. Con đòi kẹo, mẹ nói không, con khóc tới lần thứ ba, mẹ đưa. Con học được rằng "không" là lời mở đầu, nài đủ lâu thì thành "có". Con mang bài học đó tới lớp và áp dụng với bạn. Người lớn lại khen những câu chuyện kiểu "kiên trì theo đuổi tới cùng", và trẻ chưa phân biệt được kiên trì với việc không nghe người khác.

Bạn bị bám cũng không có lỗi gì khi nói không. Có lúc bạn mệt, có lúc bạn đang chơi trò khác, có lúc bạn không thích bị ôm. Dạy con tôn trọng lời đó không phải để con thấy mình bị ghét, mà để con hiểu mỗi người có phần riêng, kể cả người mình quý nhất. Và trẻ được dạy điều này sớm thường có nhiều bạn hơn, vì bạn bè thấy an toàn khi chơi với con.

Dạy con nghe chữ không ở nhà: năm bước

Bài học này không dạy được bằng một lần nói chuyện. Nó cần được lặp lại trong những việc hằng ngày, bắt đầu từ chính người trong nhà:

  1. Bố mẹ giữ lời không của mình. Đã nói không với kẹo thì không đổi khi con khóc lần thứ ba. Nói ít "không" hơn, nhưng đã nói thì giữ. Con học nghe chữ không từ cách bố mẹ dùng nó.
  2. Bố mẹ cũng dùng chữ không về cơ thể mình: "Mẹ không muốn bị kéo tóc đâu, con thả ra nhé." Rồi chờ con thả. Khi con thả, cảm ơn con.
  3. Chơi trò "hỏi rồi chờ": con muốn ôm bố, con hỏi "Bố ơi, con ôm bố được không?" Bố lúc nói có, lúc nói "Giờ bố đang nóng quá, lát nhé". Con tập đáp: "Vâng, lát con ôm."
  4. Dạy con đọc dấu hiệu không bằng lời: cùng con xem tranh ảnh, chỉ những nét mặt quay đi, tay đẩy ra, khoanh tay, và hỏi "Bạn này đang muốn chơi hay muốn được để yên?"
  5. Tập câu đáp và việc làm tiếp theo: "Ừ, vậy lúc khác nhé." rồi đi tìm bạn khác, hoặc chơi một mình, hoặc tới chỗ cô. Con cần biết làm gì sau chữ không, chứ không chỉ biết dừng.

Năm bước này nên chơi vui vẻ, không như một buổi phạt. Trẻ học tốt nhất khi thấy bố mẹ cũng làm theo luật, kể cả khi bố mẹ là người muốn ôm con mà con không chịu.

Câu nói mẫu cho con và cho người lớn

Câu con nói khi muốn chơi với bạn, thay cho việc kéo tay: "Cậu ơi, cậu chơi cầu trượt với tớ không?" Khi muốn ôm: "Tớ ôm cậu được không?" Câu hỏi trước giúp con không phải đoán, và giúp bạn có chỗ để nói không mà không phải khóc.

Câu con đáp khi bạn nói không: "Ừ, vậy lúc khác nhé." Với con lớn hơn: "Thế cậu muốn chơi gì? Không thì tớ chơi xích đu." Một câu, rồi đi. Không hỏi lại lần thứ hai trong cùng buổi.

Câu bố mẹ nói khi tận mắt thấy con bám bạn ở công viên: "Con ơi, bạn lắc đầu rồi đấy. Bạn đang nói không. Mình buông tay ra nhé." Rồi nhẹ nhàng đưa con ra, kể cả khi con khóc. Với phụ huynh bạn: "Em xin lỗi chị, bé nhà em quý bạn quá, em đang dạy bé hỏi trước."

Câu trả lời tin nhắn của cô giáo: "Dạ em cảm ơn cô đã báo. Ở nhà em đang tập cho bé hỏi trước khi ôm bạn và dừng khi bạn nói không. Cô thấy bé làm lại thì cô nhắc bé câu "bạn nói không rồi" giúp em nhé, ở nhà em cũng dùng câu đó." Một câu chung giữa nhà và lớp giúp con nhớ nhanh hơn.

Câu nói với con khi con buồn vì bị từ chối: "Bạn không chơi hôm nay làm con buồn. Mẹ hiểu. Bạn nói không với trò chơi, không phải bạn ghét con."

Khi con buồn vì bị từ chối

Phần này hay bị quên: dạy con dừng lại thì dễ, giúp con chịu được nỗi buồn bị từ chối mới khó. Con năm tuổi về nhà kể "Bạn không chơi với con", mắt đỏ hoe. Phản xạ của nhiều cha mẹ là hoặc gạt đi ("Thôi kệ bạn, chơi bạn khác"), hoặc nổi giận thay con ("Bạn ấy hư thế"). Cả hai đều không giúp con.

Cách giúp là ngồi xuống nghe con kể hết, gọi tên cảm giác: "Con buồn, con thấy hụt hẫng." Không vội đưa lời khuyên. Sau đó mới hỏi: "Lúc đó con làm gì? Con có tìm được bạn khác chơi không?" Giúp con nghĩ ra vài việc cho lần sau: rủ bạn khác, chơi một mình ở góc xếp hình, nhờ cô bày trò.

Đừng nói xấu bạn kia, đừng gọi điện cho phụ huynh bạn yêu cầu bạn phải chơi với con. Bạn được quyền chọn bạn chơi, cũng như con được quyền chọn. Nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần, con bị cả nhóm gạt ra ngoài, bị nói những câu làm tổn thương, thì đó là chuyện khác, cần nói chuyện với cô giáo để cô quan sát và giúp con hoà vào lớp.

Một điều làm nhiều cha mẹ nhẹ lòng: trẻ con nói "không chơi với cậu" sáng nay và chiều đã chơi cùng là chuyện xảy ra hằng ngày. Con học được rằng một lần bị từ chối không phải là mãi mãi, và chính điều đó giúp con dễ chấp nhận chữ không hơn.

Theo tuổi: con hay vướng chỗ nào

Mỗi tuổi, chữ không của bạn mang một dạng khác, và con cần một kỹ năng khác để tôn trọng nó.

TuổiThường gặpDạy con
Ba tới năm tuổiÔm, hôn, kéo tay bạn; giành bạn chơi riêng với mìnhHỏi trước khi ôm, đọc nét mặt, câu "lúc khác nhé"
Sáu tới tám tuổiNài bạn chơi trò mình thích, giận khi bạn chơi với người khácĐề nghị hai trò cho bạn chọn, chấp nhận bạn có nhiều bạn
Chín tới mười tuổiTrêu bạn tiếp khi bạn đã bảo thôi, nhắn tin dồn dập khi bạn không trả lờiBạn nói thôi là thôi, im lặng cũng là câu trả lời
Mười một tới mười ba tuổiChụp ảnh, đăng ảnh bạn khi bạn không muốn; đọc tin nhắn trên điện thoại bạnHỏi trước khi chụp, đăng, cầm điện thoại của bạn

Đầu cấp hai, chữ không chuyển dần sang chuyện ảnh, tin nhắn, nhóm chat. Đứa trẻ đã quen hỏi trước khi ôm bạn từ năm tuổi sẽ dễ hiểu vì sao phải hỏi trước khi đăng ảnh bạn, không cần học lại từ đầu.

Chiều ngược lại: khi con là đứa bị bám, bị ôm

Có nhà gặp chuyện ngược: con mình hiền, bạn ôm chặt, kéo tay, con không thích nhưng không dám nói, về nhà mới kể. Dạy con tôn trọng chữ không của bạn phải đi cùng dạy con nói chữ không của mình, nếu không con sẽ hiểu luật này chỉ để nhường người khác.

Tập cho con câu nói thẳng, nhìn vào bạn: "Tớ không thích bị ôm. Cậu thả ra nhé." Kèm động tác lùi lại một bước. Nếu bạn vẫn không dừng, con đi tới chỗ cô và nói: "Cô ơi, bạn ôm con mà con nói rồi bạn không thả." Nói với cô không phải là mách lẻo, đó là nhờ người lớn giúp giữ luật.

Ở nhà, đóng vai cho con tập: mẹ làm bạn tới ôm, con nói câu đó, mẹ thả ra ngay và nói "Ừ, tớ xin lỗi". Lần khác mẹ không thả, con tập đi tìm cô. Trẻ đã tập hai ba lần thì lúc gặp thật bình tĩnh hơn nhiều.

Báo cô giáo một câu để cô để ý: "Cô ơi, bé nhà em có kể bạn hay ôm chặt mà bé không thích, em đã dạy bé nói với bạn và nhờ cô. Cô giúp bé nhé." Không nêu tên bạn kia như đang tố cáo, chỉ nhờ cô quan sát.

Những sai hay gặp của người lớn

Khen con vì nài bạn tới khi bạn chịu. "Con nhà mình lì thật, bạn không chơi mà nó nài tới khi được." Câu khen này dạy con rằng chữ không của người khác là thứ để vượt qua. Khen con khi con hỏi và dừng, không khen khi con thắng được chữ không.

Bảo bạn kia phải chơi với con. Người lớn nói với bé kia "Chơi với bạn đi con, bạn quý con mà" là đang ép một đứa trẻ khác bỏ chữ không của mình. Cả hai đứa đều học sai.

Coi việc con ôm hôn bạn là đáng yêu, không cần sửa. Với người lớn thì đáng yêu, với bạn bị ôm thì không. Tình cảm của con vẫn quý, chỉ cần thêm câu hỏi trước.

Mắng con nặng trước mặt các bạn. Con xấu hổ, càng không nghe. Đưa con ra chỗ riêng, nói ngắn, rồi để con quay lại chơi. Bài học cần con nhớ là dừng lại khi bạn nói không, không phải nỗi xấu hổ vì bị mắng giữa sân trường.

Chỉ dạy một lần rồi thôi. Nói với con một buổi tối rồi nghĩ là xong. Trẻ mầm non cần nghe đi nghe lại cùng một câu trong nhiều tuần, ở nhiều tình huống, từ ôm bạn tới cù em, tới kéo áo mẹ. Mỗi lần nhắc chỉ cần một câu ngắn, giọng bình thường.

Câu hỏi thường gặp

Con cứ ôm hôn bạn dù bạn không thích thì làm sao?

Dạy con hỏi trước khi ôm, và nhắc con nhìn nét mặt bạn. Khi thấy con ôm mà bạn né, nhẹ nhàng đưa con ra và nói bạn đang nói không. Phối hợp với cô giáo dùng cùng một câu nhắc ở lớp và ở nhà.

Con bị bạn từ chối chơi cùng, cha mẹ có nên can thiệp không?

Một vài lần thì không cần can thiệp với bạn hay phụ huynh bạn, chỉ cần nghe con kể và giúp con nghĩ việc làm tiếp. Nếu con bị cả nhóm gạt ra ngoài kéo dài, bị nói lời tổn thương, thì nên trao đổi với cô giáo để cô quan sát và giúp con.

Dạy con nghe chữ không có làm con nhút nhát không?

Không. Con vẫn được hỏi, được rủ, được đề nghị. Chỉ là sau khi bạn nói không, con dừng và tìm việc khác. Trẻ biết điều này thường được bạn bè quý hơn vì bạn thấy thoải mái khi chơi cùng.

Cô giáo nhắn con làm phiền bạn liên tục thì trả lời thế nào?

Cảm ơn cô đã báo, kể ngắn việc nhà mình đang tập cho con, và đề nghị một câu nhắc chung cho cả nhà và lớp. Không bênh con, không trách bạn kia. Hỏi lại cô sau một hai tuần xem con có tiến bộ không.

Con lớn nhắn tin dồn dập khi bạn không trả lời thì dạy sao?

Nói với con rằng bạn không trả lời ngay cũng là một câu trả lời: bạn đang bận, đang nghỉ, hoặc chưa muốn nói. Thoả thuận với con nhắn tối đa một hai tin rồi chờ. Nếu con lo lắng quá mức khi bạn im lặng, ngồi nói chuyện thêm về cảm giác của con.

Có nên dạy con tự nói không với bạn khi con không muốn chơi không?

Có, hai việc đi cùng nhau. Con được quyền nói không khi không muốn chơi, không muốn bị ôm, và con cũng phải tôn trọng khi bạn nói không. Dạy cả hai chiều để con thấy luật này công bằng cho mọi người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138