Khi em nhỏ hay phá đồ của anh chị, đừng giải quyết bằng câu "em còn bé, con nhường em". Con lớn cần một góc riêng em không với tới được, cần được bố mẹ chặn em lại chứ không phải tự chịu, và cần nghe bố mẹ nói rõ đồ của con là của con. Em nhỏ thì được dạy dần, bằng hành động hơn bằng lời, rằng đồ của anh chị phải hỏi.
Ví dụ giả định: anh bảy tuổi xếp một toà tháp gỗ suốt buổi sáng trên sàn phòng khách, em gái hai tuổi lẫm chẫm tới, vung tay một cái, tháp đổ. Anh hét lên, đẩy em ngã, em khóc. Bà chạy ra mắng anh: "Lớn rồi mà chấp em!" Phần dưới là vì sao cả hai đứa đều cần được bảo vệ, và cách sắp xếp lại để chuyện này thưa dần.
Hai đứa trẻ, hai nhu cầu đều thật
Em hai tuổi không phá vì ghét anh. Em thấy anh chơi gì cũng hay, muốn tham gia, mà cách duy nhất em biết là chạm vào, và chạm của em thì mạnh. Toà tháp đổ ầm một tiếng, với em đó là một trò vui. Em chưa hiểu anh mất cả buổi sáng, chưa hiểu "của anh". Mắng em lúc đó chẳng có tác dụng gì ngoài làm em khóc.
Anh bảy tuổi thì đã hiểu rõ thế nào là công sức của mình. Cái tháp không chỉ là đồ chơi, đó là một buổi sáng tập trung, là thứ anh định khoe với bố khi bố về. Khi nó đổ, cơn giận của anh là thật, và việc anh đẩy em là sai, nhưng cái gốc của nó là một ranh giới bị chạm mà không ai đứng ra giữ. Nếu lần nào người lớn cũng nói "Nhường em đi", anh sẽ học rằng muốn giữ phần mình thì phải tự dùng tay.
Cái khó của cha mẹ là đứng giữa hai đứa, cùng thương cả hai. Phản xạ quen là bênh đứa nhỏ, vì nhỏ thì yếu. Nhưng câu "anh phải nhường em" nói đi nói lại sẽ thành một bất công âm thầm trong nhà, và nhiều người lớn đến giờ vẫn nhớ cảm giác đó từ hồi bé.
Sắp xếp lại không gian: bước làm trong một buổi cuối tuần
Phần lớn chuyện em phá đồ anh không giải quyết bằng lời dạy mà bằng cách sắp đặt lại đồ đạc, để em không với tới:
- Cùng con lớn chọn một góc riêng: một chiếc bàn thấp có thành, một kệ cao, hay một tấm thảm riêng đặt trong phòng ngủ đóng cửa. Đó là "công trường" của anh, đồ dở dang để ở đó.
- Cất đồ nhỏ, đồ dễ vỡ của anh lên kệ cao hoặc hộp có nắp em không mở được. Không phải vì em hư, mà vì em chưa đủ tuổi để hiểu.
- Chuẩn bị cho em một bộ đồ chơi riêng giống đồ của anh: mấy khối gỗ to, một hộp xếp hình đơn giản. Em thấy anh xếp thì có đồ để xếp cạnh anh.
- Thoả thuận với con lớn: đồ trong góc riêng là của anh, em vào thì bố mẹ đưa em ra. Đồ để giữa phòng khách là đồ chung, em có thể chạm.
- Đặt một giờ trong ngày con lớn được chơi riêng khi em ngủ trưa hoặc khi bố mẹ đưa em đi dạo. Nửa tiếng không có em là món quà con lớn rất cần.
Sắp lại như vậy mất một buổi, nhưng giảm hẳn số lần hai đứa va nhau. Con lớn cũng thấy bố mẹ coi trọng đồ của mình bằng việc làm chứ không chỉ bằng lời an ủi.
Câu nói mẫu khi tháp vừa đổ
Với em nhỏ, ngắn và bằng hành động: bế em ra, nói "Tháp của anh. Không đẩy. Em xếp tháp của em ở đây." rồi đặt em cạnh hộp khối gỗ của em. Không giảng, không mắng to. Lặp lại câu đó mỗi lần, em sẽ dần nhận ra.
Với anh, gọi tên điều anh đang thấy trước khi nói về cái đẩy: "Con xếp cả buổi sáng mà em làm đổ, con tức lắm phải không. Bố mẹ hiểu." Rồi mới nói tiếp: "Nhưng đẩy em thì không được. Lần sau em tới gần, con gọi bố mẹ, bố mẹ đưa em ra."
Với anh khi đã bình tĩnh, cùng tìm cách: "Mình xếp lại trên cái bàn cao trong phòng con nhé, em không với tới được đâu." Hỏi anh có muốn mẹ giúp xếp lại không.
Với bà hoặc người lớn khác trong nhà đang mắng anh: "Mẹ ơi, để con nói với cháu. Cháu xếp cả buổi, cháu tức cũng phải. Con sẽ dạy cháu không đẩy em." Nói nhẹ, rồi riêng với bà sau: "Con muốn cháu lớn được giữ đồ của cháu, không phải lúc nào cũng nhường em."
Với em khi em lớn hơn, ba bốn tuổi: "Em muốn chơi với anh thì hỏi anh: anh ơi, cho em chơi với. Anh nói chưa thì em chờ." Đây là lúc em bắt đầu học xin phép như anh.
Nói dở và nói được giữa hai anh em
Những câu dưới đây nghe quen trong nhiều nhà, và lý do chúng tạo ra ấm ức lâu dài.
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Em còn bé, con nhường em đi." | "Đồ của con là của con. Bố mẹ giúp con giữ." |
| "Lớn rồi mà chấp em!" | "Con tức là đúng. Nhưng không đẩy, con gọi bố mẹ." |
| "Đã bảo cất đi rồi mà không nghe." (đổ lỗi cho anh) | "Mình tìm chỗ em không với tới được nhé." |
| "Anh phải cho em chơi cùng chứ." | "Con muốn chơi cùng em hay chơi riêng? Chơi riêng thì vào phòng con." |
| "Hai đứa mà cứ thế thì cất hết đồ chơi." (phạt cả hai) | Xử lý riêng từng đứa: chặn em, nghe anh, dạy anh không dùng tay |
Câu đầu tiên trong bảng đáng bỏ hẳn. Nhường là việc tốt khi con tự chọn, không phải nghĩa vụ vì sinh ra trước. Con lớn được tôn trọng đồ của mình thường tự rủ em chơi nhiều hơn, vì không còn phải canh giữ. Cũng đừng ép con lớn nói "Anh xin lỗi em" ngay khi đang tức, để con dịu lại rồi mới bàn chuyện xin lỗi vì cái đẩy.
Theo tuổi của hai đứa
Em dưới ba tuổi, anh chị mầm non. Cả hai còn nhỏ, người lớn phải đứng gần. Đừng mong anh bốn tuổi tự giữ đồ hay tự nhịn. Chặn bằng không gian là chính, lời dạy chỉ là phụ.
Em mầm non, anh chị tiểu học. Em bắt đầu hiểu "của anh", dạy em câu xin phép. Anh được giao góc riêng và giờ riêng, tập gọi bố mẹ thay vì tự giải quyết bằng tay.
Em tiểu học, anh chị đầu cấp hai. Lúc này chuyện ít còn là xô đổ đồ chơi, mà là em lấy bút, đọc nhật ký, vào phòng anh chị khi anh chị đi vắng. Đặt luật gõ cửa cho em, và dạy anh chị nói thẳng với em: "Đồ trên bàn chị thì em hỏi chị trước nhé."
Khi hai đứa ở chung một phòng. Chia rõ phần mỗi đứa: một bên giường, một ngăn tủ, một nửa bàn học. Có thể dùng tấm thảm, chiếc kệ thấp làm ranh giới nhìn thấy được. Phần riêng không cần to, chỉ cần chắc chắn là của mình. Khi hai đứa lớn hơn, cho mỗi đứa tự trang trí phần riêng, treo tranh mình vẽ, xếp đồ theo ý mình, để cảm giác của mình rõ hơn.
Khi con lớn không muốn chơi cùng em
Có một ranh giới khác ít nhà để ý: thời gian và sự chú ý của con lớn cũng là phần của con. Bố mẹ bận việc thường hay giao: "Con trông em chơi giúp mẹ một lúc." Một lúc thì không sao, nhưng ngày nào cũng vậy, con lớn sẽ thấy mình thành người trông trẻ, mất giờ chơi riêng, và càng bực em hơn.
Chia rõ: có những lúc anh chị giúp trông em, được nhờ và được cảm ơn như một việc giúp đỡ thật, chứ không phải nghĩa vụ mặc định. Hỏi trước: "Mẹ cần nấu cơm hai mươi phút, con chơi với em giúp mẹ được không?" Nếu con nói đang dở bài tập, tìm cách khác. Và có những lúc anh chị được chơi riêng, em không được chen vào.
Dạy con lớn câu từ chối em nhẹ nhàng: "Giờ anh muốn chơi một mình. Lát ăn cơm xong anh chơi với em nhé." Và giữ lời đó. Dạy em nghe câu từ chối của anh mà không coi là anh ghét mình: "Anh đang cần chơi riêng một lúc, em chơi với mẹ nhé."
Khi anh chị được quyền nói chưa, nhiều khi chính anh chị lại tự rủ em chơi, vì giờ chơi với em không còn là bị bắt mà là mình chọn. Tình anh em lớn lên từ những lần được chọn như vậy.
Giữ tình anh em sau những lần va chạm
Sau mỗi lần tháp đổ, đừng để ngày kết thúc bằng hai đứa giận nhau. Buổi tối, tạo một trò cả hai cùng chơi được trên phần đồ chung: xếp tháp thật cao rồi cho em được đẩy đổ, lần này với sự đồng ý của anh. Em được cái vui của tiếng đổ ầm, anh là người quyết khi nào cho đổ. Trẻ con thường cười lăn với trò này, và hiểu ra sự khác nhau giữa được cho phép với tự ý.
Khen anh khi anh bảo vệ đồ mà không dùng tay: "Hôm nay em tới gần, con gọi mẹ chứ không đẩy em. Mẹ thấy con lớn thật rồi." Khen em khi em hỏi: "Em hỏi anh rồi đấy, giỏi quá."
Dành thời gian riêng cho con lớn, dù chỉ mười lăm phút mỗi ngày, không có em. Nhiều khi việc anh hay nổi cáu với em không chỉ vì đồ, mà vì thấy từ khi có em, mình ít được để ý. Một chút thời gian riêng làm dịu những cơn tức rất nhiều.
Và nhớ rằng anh chị em va chạm là chuyện bình thường của mọi nhà. Mục tiêu không phải nhà không bao giờ có tiếng khóc, mà là mỗi đứa đều biết phần của mình được tôn trọng, và biết hỏi trước khi chạm vào phần của người kia.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt anh chị nhường em không?
Không nên bắt nhường chỉ vì là anh chị. Nhường là việc tốt khi con tự chọn. Bố mẹ nên giữ cho con lớn phần đồ riêng, chặn em khi em phá, và khen khi anh chị tự chia sẻ.
Em nhỏ hai tuổi cứ phá đồ của anh, mắng thì khóc, phải làm sao?
Ở tuổi này mắng không có tác dụng nhiều. Hiệu quả hơn là sắp lại không gian để em không với tới đồ của anh, chuẩn bị đồ chơi riêng cho em, và bế em ra với một câu ngắn lặp lại mỗi lần.
Con lớn đánh em khi em phá đồ thì xử lý sao?
Tách hai đứa ra, chăm em trước nếu em đau. Sau đó nói với con lớn rằng bố mẹ hiểu con tức, nhưng không được đánh, lần sau gọi bố mẹ. Đồng thời sửa chỗ đồ của con dễ bị em với tới, để con không phải tự bảo vệ bằng tay.
Hai anh em ở chung phòng thì chia ranh giới thế nào?
Chia phần riêng nhìn thấy được: mỗi đứa một bên giường, một ngăn tủ, một nửa bàn, có thể dùng thảm hoặc kệ thấp ngăn. Đặt luật đồ bên phần ai thì muốn dùng phải hỏi. Phần chung ở giữa thì cả hai cùng dùng và cùng dọn.
Ông bà luôn bênh em nhỏ, mắng anh thì nói sao?
Nói riêng với ông bà rằng bố mẹ đang tập cho anh giữ đồ của anh và không dùng tay, nên mong ông bà để bố mẹ xử lý. Nhấn vào việc anh cũng còn nhỏ và cần được bênh. Không tranh luận trước mặt các cháu.
Em lớn rồi vẫn hay vào phòng lấy đồ của chị thì làm gì?
Đặt luật gõ cửa và hỏi trước cho cả nhà, và cho chị được nói thẳng với em. Nếu em vẫn lấy, em phải trả lại và xin lỗi chị, làm hỏng thì đền bằng tiền tiết kiệm hoặc làm giúp chị một việc. Bố mẹ giữ luật đều cho cả hai đứa.